Sau giai đoạn tâm lý thị trường bị phủ bóng bởi những sai phạm liên quan đến một số công ty tư vấn và xây dựng điện, ngành điện Việt Nam đang dần lấy lại động lực nhờ hàng loạt động thái quyết liệt từ phía Chính phủ trong việc hoàn thiện hành lang chính sách. Dù còn không ít vướng mắc tồn đọng từ giai đoạn trước chưa được xử lý dứt điểm, bức tranh tổng thể cho thấy một chu kỳ phát triển mới đang dần lộ diện, tập trung vào nhóm nguồn điện sạch và linh hoạt bao gồm năng lượng tái tạo, điện khí LNG, điện hạt nhân, thủy điện tích năng và hệ thống pin lưu trữ BESS.

Nhìn vào diễn biến tiêu thụ điện toàn quốc, sản lượng điện nửa đầu năm nay ghi nhận mức tăng trưởng vượt kế hoạch vận hành đề ra, phần lớn đến từ các đợt nắng nóng kéo dài đẩy nhu cầu điện sinh hoạt tăng vọt, đặc biệt tại khu vực miền Bắc. Trong bối cảnh đó, nguồn thủy điện bắt đầu suy giảm rõ rệt từ giữa quý 2, buộc hệ thống phải tăng cường huy động các nguồn nhiệt điện than và khí để bù đắp, trong khi năng lượng tái tạo tiếp tục đóng góp ổn định nhờ tỷ lệ cắt giảm công suất đã được thu hẹp đáng kể so với các năm trước. Giá bán bình quân trên thị trường điện cũng phục hồi mạnh, phản ánh áp lực huy động bổ sung ngày càng lớn từ các nguồn nhiệt điện.

Nhìn về nửa cuối năm, hiện tượng El Nino đã chính thức được xác nhận hình thành và được đánh giá có cường độ tương đương giai đoạn khô hạn lịch sử 2015-2016, kéo theo nguy cơ thiếu hụt nguồn nước cho các nhà máy thủy điện trong khi nhu cầu tiêu thụ điện tiếp tục neo cao do nền nhiệt độ vượt trung bình nhiều năm. Với cơ cấu nguồn điện hiện tại vẫn phụ thuộc lớn vào thủy điện và ngày càng gia tăng tỷ trọng các nguồn kém linh hoạt như năng lượng tái tạo, áp lực cung ứng trong những giai đoạn thủy văn bất lợi là điều khó tránh khỏi. Xu hướng chủ đạo được kỳ vọng trong thời gian tới là việc tăng cường huy động nhiệt điện để bù đắp cho phần thiếu hụt của thủy điện, tạo dư địa cải thiện biên lợi nhuận cho nhóm doanh nghiệp nhiệt điện than nhờ giá bán thị trường tăng, trong khi nhóm điện khí phải đối mặt với chi phí đầu vào leo thang do giá khí LNG thế giới tăng vọt sau các biến động địa chính trị liên quan đến xung đột Mỹ - Iran, khiến việc đảm bảo tỷ lệ bao tiêu sản lượng (Qc) trở nên đặc biệt quan trọng đối với các nhà máy trong giai đoạn cuối năm.

Một yếu tố nền tảng quan trọng hỗ trợ cho môi trường huy động ổn định hơn chính là sự cải thiện rõ rệt trong bức tranh tài chính của Tập đoàn Điện lực Việt Nam. Sau nhiều năm gặp khó khăn, EVN đã xóa được khoản lỗ lũy kế và ghi nhận kết quả kinh doanh khởi sắc, đồng thời chu kỳ giao chỉ tiêu huy động cho các nhà máy nhiệt điện được kéo dài hơn, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc thu xếp nguồn nguyên liệu đầu vào. Việc EVN thanh toán dứt điểm các khoản công nợ liên quan đến chênh lệch tỷ giá tồn đọng từ trước cũng là một điểm tích cực đáng chú ý. Trong thời gian tới, đề xuất cho phép phân bổ các khoản chi phí hợp lý chưa được tính đủ vào giá bán lẻ điện, nếu được thông qua trong khuôn khổ Luật Điện lực sửa đổi, sẽ mở ra thêm dư địa để điều chỉnh giá điện, qua đó củng cố nền tảng tài chính cho toàn ngành.

Về mặt chính sách dài hạn, định hướng phát triển ngành điện đang chuyển dịch rõ nét theo hướng tăng cường tính tự chủ và đa dạng hóa nguồn cung năng lượng sơ cấp, trong bối cảnh mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu đã tăng đáng kể trong những năm gần đây. Quy hoạch năng lượng quốc gia điều chỉnh gần đây đặt trọng tâm vào ba trụ cột chính: đẩy mạnh khai thác tối đa tiềm năng năng lượng tái tạo nhằm giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu, nâng cao năng lực dự trữ chiến lược, và xây dựng lộ trình rõ ràng cho các nguồn điện nền ổn định như điện khí LNG cùng việc khởi động lại chương trình điện hạt nhân. Đáng chú ý, cơ chế mua bán điện trực tiếp DPPA vừa được sửa đổi theo hướng mở rộng đáng kể, xóa bỏ khung giá đối với các nhà máy đấu nối lưới riêng, cho phép hai bên tự đàm phán giá, đồng thời mở rộng đối tượng tham gia sang các đơn vị bán lẻ điện tại khu công nghiệp, khu công nghệ cao và cả trung tâm dữ liệu. Đối với điện mặt trời áp mái, tỷ lệ bán điện dư được nâng từ 20% lên 50%, thủ tục đầu tư được đơn giản hóa đáng kể, tạo động lực cho làn sóng lắp đặt mới trong giai đoạn tới.

Đối với nhóm điện khí, những vướng mắc lớn nhất nằm ở rủi ro chậm tiến độ khi hàng loạt dự án LNG quy mô lớn vẫn đang trong giai đoạn thẩm định nghiên cứu khả thi hoặc thu xếp vốn. Trước thực trạng đó, dự thảo sửa đổi các nghị định liên quan đang đề xuất nâng tỷ lệ bao tiêu sản lượng tối thiểu cho điện khí LNG từ 65% lên 75%, đồng thời kéo dài thời gian bao tiêu từ 10 năm lên 15 năm áp dụng cho các dự án vận hành trước năm 2031. Đây được xem là cú hích quan trọng nhằm thu hút dòng vốn đầu tư vào phân khúc vốn dĩ đòi hỏi nguồn lực lớn và thời gian triển khai kéo dài.

Trong bức tranh tổng thể đó, Tổng Công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (HOSE: POW) nổi lên là doanh nghiệp thể hiện rõ nhất tham vọng dẫn đầu nhóm điện khí LNG, khi sau khi đưa nhà máy Nhơn Trạch 3&4 vào vận hành, doanh nghiệp tiếp tục theo đuổi loạt dự án lớn như LNG Quảng Ninh, LNG Quỳnh Lập với kỳ vọng vận hành trước năm 2031, đồng thời nghiên cứu thêm các dự án LNG Cà Mau 3 và Nhơn Trạch 5. Cùng với đó, CTCP Cơ Điện Lạnh (HOSE: REE) cũng đang cho thấy bước chuyển mình tích cực trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, với kế hoạch triển khai điện gió gần bờ cùng dự án thủy điện mở rộng trong giai đoạn tới, song song với việc nghiên cứu đầu tư các dự án điện mặt trời nổi tận dụng lợi thế sở hữu các hồ thủy điện sẵn có, cũng như khảo sát dự án điện gió ngoài khơi quy mô lớn tại khu vực Nam Bộ.

Bên cạnh hai cái tên nêu trên, một số doanh nghiệp khác trong ngành cũng đáng được theo dõi trong chu kỳ này. CTCP Tập đoàn PC1 (HOSE: PC1) được hưởng lợi từ vai trò tổng thầu xây lắp trong bối cảnh hạ tầng năng lượng quốc gia được đẩy mạnh phát triển. CTCP Tập đoàn Hà Đô (HOSE: HDG) sở hữu bảng cân đối tài chính lành mạnh cùng dòng tiền ổn định từ mảng điện, đang theo đuổi tham vọng tăng gấp đôi công suất năng lượng tái tạo đến năm 2030. Trong khi đó, nhóm nhiệt điện như CTCP Điện lực Dầu khí Nhơn Trạch 2 (HOSE: NT2) và CTCP Nhiệt điện Quảng Ninh (QTP) được kỳ vọng hưởng lợi từ xu hướng tăng cường huy động nhiệt điện bù đắp cho thủy điện trong giai đoạn El Nino, còn CTCP Điện Gia Lai (HOSE: GEG) đang từng bước mở rộng danh mục dự án điện gió và điện mặt trời mới, hướng tới việc tham gia các hợp đồng DPPA đầu tiên trên thị trường.

Nhìn chung, ngành điện đang bước vào giai đoạn tái định hình quan trọng, nơi các động lực chính sách đóng vai trò then chốt trong việc khơi thông dòng vốn đầu tư vào các nguồn điện sạch và linh hoạt. Dù rủi ro chậm tiến độ tại nhiều dự án lớn vẫn hiện hữu và áp lực chi phí đầu vào từ giá nhiên liệu quốc tế biến động khó lường, một hệ thống hành lang pháp lý ổn định và có tính dự báo hơn đang dần được thiết lập, tạo cơ sở để nhà đầu tư yên tâm hơn khi đồng hành cùng ngành trong chu kỳ phát triển sắp tới.