Nền kinh tế chữ K: Khi tăng trưởng không còn lan tỏa đồng đều

Trong vài năm gần đây, khái niệm “nền kinh tế chữ K” ngày càng được nhắc đến nhiều hơn khi phân tích sự phục hồi và phân hóa của nền kinh tế toàn cầu. Đây là một hiện tượng đáng chú ý, bởi nó cho thấy tăng trưởng kinh tế không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc mọi nhóm trong xã hội đều được hưởng lợi như nhau.

Nền kinh tế chữ K có thể hiểu đơn giản là trạng thái mà sau một giai đoạn biến động, một bộ phận trong nền kinh tế phục hồi và tăng trưởng mạnh, trong khi một bộ phận khác lại phục hồi chậm, đi ngang hoặc thậm chí suy giảm. Nếu biểu diễn bằng hình ảnh, nó giống chữ K: một nhánh đi lên và một nhánh đi xuống.

Nhánh đi lên thường là nhóm có tài sản, có vốn, có doanh nghiệp, có cổ phiếu, có bất động sản, có kỹ năng cao hoặc có khả năng tiếp cận các cơ hội đầu tư. Khi thị trường tài sản tăng, nhóm này thường được hưởng lợi nhanh hơn và nhiều hơn.

Ngược lại, nhánh đi xuống thường là nhóm phụ thuộc chủ yếu vào tiền lương, có ít tài sản tích lũy, khả năng đầu tư hạn chế và dễ bị ảnh hưởng bởi lạm phát, chi phí sinh hoạt, thất nghiệp hoặc biến động kinh tế. Với nhóm này, ngay cả khi nền kinh tế phục hồi trên số liệu, cảm nhận thực tế về đời sống vẫn có thể chưa cải thiện tương ứng.

Đây là lý do vì sao trong cùng một nền kinh tế, chúng ta có thể thấy những tín hiệu rất trái chiều. Thị trường chứng khoán có thể tăng. Giá bất động sản có thể neo cao. Doanh nghiệp lớn vẫn báo lãi. Số lượng người giàu và người siêu giàu vẫn tiếp tục gia tăng. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, nhiều người lao động vẫn cảm thấy áp lực hơn vì chi phí nhà ở, giáo dục, y tế, tiêu dùng và sinh hoạt ngày càng lớn.

Điểm cốt lõi của nền kinh tế chữ K nằm ở sự khác biệt giữa người sở hữu tài sản và người chỉ phụ thuộc vào thu nhập lao động.

Người có cổ phiếu, bất động sản hoặc cổ phần doanh nghiệp có thể chứng kiến tài sản tăng mạnh khi thị trường thuận lợi. Trong khi đó, người chỉ có tiền lương thường phải đối mặt với thực tế rằng thu nhập tăng không đủ nhanh để bắt kịp tốc độ tăng của giá tài sản và chi phí sống. Khi đó, khoảng cách tài sản giữa hai nhóm ngày càng mở rộng.

Hiện tượng này không phải mới. Sau khủng hoảng tài chính 2008, nhiều nền kinh tế đã chứng kiến quá trình phục hồi không đồng đều. Chính sách tiền tệ nới lỏng, lãi suất thấp và thanh khoản dồi dào đã hỗ trợ mạnh cho thị trường chứng khoán, bất động sản và các tài sản tài chính. Những người đã có tài sản được hưởng lợi đáng kể, trong khi nhiều lao động phổ thông và hộ gia đình thu nhập thấp cần thời gian dài hơn để phục hồi.

Sau đại dịch Covid-19, xu hướng này càng thể hiện rõ hơn. Các ngành công nghệ, thương mại điện tử, tài sản tài chính và những nhóm lao động có thể làm việc từ xa phục hồi rất nhanh. Trong khi đó, du lịch, hàng không, nhà hàng, dịch vụ, hộ kinh doanh nhỏ và lao động phổ thông chịu tác động nặng nề hơn.

Trong bối cảnh hiện nay, khi AI, công nghệ, tài chính hóa và thị trường vốn ngày càng phát triển, nền kinh tế chữ K có khả năng trở nên rõ nét hơn. Lý do là tài sản không còn tăng đều theo công sức lao động. Những người sở hữu vốn, công nghệ, dữ liệu, cổ phần doanh nghiệp hoặc tài sản tài chính có thể tạo ra tốc độ tăng trưởng tài sản vượt xa tốc độ tăng thu nhập thông thường.

Đối với Việt Nam, đây là một vấn đề rất đáng quan tâm.

Trong nhiều năm, kênh tích sản phổ biến của người Việt chủ yếu là bất động sản, vàng và tiền gửi ngân hàng. Tuy nhiên, khi giá nhà tăng nhanh hơn thu nhập, bất động sản dần trở thành một cuộc chơi khó tiếp cận hơn đối với người trẻ và tầng lớp trung lưu. Trong khi đó, tiền gửi ngân hàng có tính an toàn cao nhưng không phải lúc nào cũng đủ để giúp người dân gia tăng tài sản trong dài hạn.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng đặt ra là: người dân sẽ tích sản bằng gì trong giai đoạn tới?

Một câu trả lời hợp lý là phát triển thị trường vốn theo hướng minh bạch và bền vững hơn. Nếu được vận hành tốt, thị trường chứng khoán, chứng chỉ quỹ, quỹ hưu trí, trái phiếu minh bạch và các sản phẩm quản lý tài sản dài hạn có thể trở thành kênh giúp tầng lớp trung lưu tham gia vào quá trình tăng trưởng của nền kinh tế.

Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là thị trường phải đủ minh bạch, đủ chuyên nghiệp và đủ đáng tin cậy. Nếu người dân bước vào thị trường tài chính nhưng gặp phải cổ phiếu bị thao túng, trái phiếu kém chất lượng, sản phẩm rủi ro bị đóng gói thiếu minh bạch hoặc tư vấn sai lệch, thì thị trường vốn không những không giúp thu hẹp khoảng cách tài sản, mà còn có thể làm gia tăng rủi ro cho nhà đầu tư cá nhân.

Do đó, giải pháp cho nền kinh tế chữ K không phải là kéo nhánh đi lên xuống thấp hơn. Một nền kinh tế vẫn cần doanh nghiệp lớn, người có vốn, nhà đầu tư và những nhóm có khả năng tạo ra giá trị. Vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để nhánh đi xuống có cơ hội đi lên.

Có thể nhìn vào một số hướng giải pháp chính.

a) Nâng cao kỹ năng của người lao động, đặc biệt là kỹ năng số, kỹ năng tài chính, ngoại ngữ, dữ liệu, vận hành và khả năng thích nghi với công nghệ mới.

b) Mở rộng cơ hội sở hữu tài sản cho người dân thông qua các kênh đầu tư dài hạn, minh bạch và phù hợp với khẩu vị rủi ro của từng nhóm.

c) Phát triển thị trường vốn lành mạnh, tăng cường minh bạch thông tin, chuẩn hóa hoạt động tư vấn và xử lý nghiêm các hành vi thao túng, gian lận hoặc phân phối sản phẩm tài chính thiếu trách nhiệm.

d) Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh nâng cao năng lực quản trị, tiếp cận vốn, chuyển đổi số và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng chính quy.

e) Kiểm soát tốt các chi phí nền tảng như nhà ở, giáo dục và y tế, bởi đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tích lũy của tầng lớp trung lưu.

Về phía mỗi cá nhân, nền kinh tế chữ K cũng là một lời nhắc quan trọng. Trong một thế giới mà tài sản, vốn, công nghệ và thị trường tài chính ngày càng đóng vai trò lớn hơn, chỉ chăm chỉ làm việc có thể là chưa đủ. Chăm chỉ vẫn rất cần thiết, nhưng cần đi cùng với hiểu biết tài chính, khả năng học kỹ năng mới và tư duy tích lũy tài sản dài hạn.

Điều này không có nghĩa là phải đầu tư bằng mọi giá. Đầu tư mà thiếu hiểu biết có thể tạo ra rủi ro lớn hơn cả việc không đầu tư. Vấn đề là mỗi người cần từng bước hiểu về tài sản, rủi ro, chu kỳ kinh tế, quản trị dòng tiền và cách xây dựng danh mục phù hợp với hoàn cảnh của mình.

Nền kinh tế chữ K không đáng lo vì một bộ phận người giàu lên. Điều đáng lo hơn là khi phần còn lại không có đủ cơ hội để tham gia vào quá trình tạo lập tài sản.

Một nền kinh tế khỏe mạnh không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng GDP, mức tăng của thị trường chứng khoán hay số lượng người giàu. Quan trọng hơn là tăng trưởng đó có lan tỏa hay không, người dân có tích lũy được tài sản hay không, tầng lớp trung lưu có được củng cố hay không và cơ hội đi lên có còn rộng mở hay không.

Vì vậy, câu hỏi lớn không chỉ là: “Nền kinh tế có đang tăng trưởng không?”

Mà còn là: “Ai đang thực sự hưởng lợi từ tăng trưởng đó?”

Và với mỗi cá nhân, câu hỏi thực tế hơn có lẽ là: “Mình đang đứng ở nhánh nào của chữ K, và mình đã chuẩn bị gì để có thể bước lên nhánh đi lên?”