IPO: Giá cao chưa chắc là thành công

Nhìn từ mô hình phân tầng thị trường và sự chuyển dịch sang các tiêu chuẩn niêm yết khắt khe hơn tại Malaysia, thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước bài toán chiến lược về việc nâng cao chất lượng nguồn cung doanh nghiệp và xây dựng văn hóa định giá dài hạn.

Thị trường IPO Malaysia năm 2026 cho thấy thành công không nằm ở số lượng mà ở chất lượng doanh nghiệp, định giá hợp lý và khả năng tạo lợi nhuận bền vững cho nhà đầu tư.

Malaysia có 60 thương vụ IPO năm 2025, là năm có hoạt động IPO sôi động nhất trong khu vực. Sang năm 2026, thị trường tiếp tục duy trì đà tăng với 36 thương vụ IPO trong nửa đầu năm, huy động 5,4 tỷ RM vốn. Tuy nhiên, xu hướng đáng chú ý là thị trường đang chuyển trọng tâm từ tăng trưởng dựa vào số lượng sang cân bằng hơn, với ưu tiên cho các thương vụ lớn và chất lượng cao. Nhà đầu tư toàn cầu ngày càng tìm kiếm những doanh nghiệp "IPO-ready" - những công ty có năng lực tạo lợi nhuận đã được chứng minh. Một thị trường IPO mạnh không chỉ cần nhiều doanh nghiệp lên sàn mà còn phải duy trì chất lượng sau niêm yết.

Sunway Healthcare là một trong những thương vụ IPO lớn nhất nửa đầu năm, hoạt động trong lĩnh vực y tế tư nhân với nhu cầu dài hạn được hỗ trợ bởi thu nhập tăng và thay đổi cơ cấu dân số. SkyeChip trong lĩnh vực thiết kế chip tập trung đầu tư R&D, cho thấy tài sản vô hình như sở hữu trí tuệ và công nghệ có thể tạo giá trị kinh tế lớn. MTT Shipping & Logistics có mô hình rõ ràng: vốn huy động được sử dụng để mở rộng cơ sở vật chất, từ đó tạo thêm doanh thu và lợi nhuận. Empire Premium Food sở hữu thương hiệu, hệ thống bán lẻ và lợi nhuận hiện hữu, tạo điểm neo cho định giá. Các ví dụ này cho thấy không có công thức duy nhất cho thành công IPO, mà tùy thuộc vào đặc thù ngành và mô hình kinh doanh.

Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp IPO thành công nhưng sau niêm yết lại gặp khó khăn với thanh khoản thấp và giá cổ phiếu giảm sâu. Nguồn cung doanh nghiệp sẵn sàng IPO chưa đủ rộng, đa dạng và chất lượng. Cần thêm doanh nghiệp đầu ngành trong công nghệ, tiêu dùng, logistics, y tế, năng lượng có khả năng cạnh tranh khu vực. Việt Nam có thể tham khảo mô hình phân tầng thị trường của Malaysia với Main Market, ACE Market và LEAP Market, cho phép doanh nghiệp ở giai đoạn phát triển khác nhau tiếp cận thị trường vốn theo chuẩn mực phù hợp.

Doanh nghiệp nên IPO khi có mô hình kinh doanh rõ ràng, quản trị mạnh, tài chính minh bạch và chiến lược tăng trưởng kiểm chứng được. Cần phân biệt giá IPO (mức giá bán cổ phiếu) với giá trị doanh nghiệp (giá trị kinh tế tạo ra trong tương lai). Một doanh nghiệp tốt vẫn có thể là khoản đầu tư tồi nếu IPO ở mức định giá quá cao. Định giá hợp lý giúp cổ phiếu có dư địa để hình thành thị trường thứ cấp lành mạnh và thu hút cổ đông dài hạn.

IPO chỉ phát triển bền vững khi có hệ sinh thái nhà đầu tư đủ rộng. Cần thêm nhà đầu tư tổ chức, quỹ đầu tư dài hạn, nhà đầu tư nước ngoài và hệ thống phân tích độc lập. Xây dựng văn hóa định giá thay vì chỉ "săn IPO". Nếu nhà đầu tư chỉ quan tâm tăng giá ngày đầu tiên, doanh nghiệp sẽ có động lực tối đa hóa giá bán. Ngược lại, nếu quan tâm đến giá trị doanh nghiệp trong 3-5 năm, doanh nghiệp phải chứng minh khả năng tạo lợi nhuận dài hạn.

Malaysia thành công vì tạo được vòng tuần hoàn vốn: doanh nghiệp chất lượng → IPO định giá hợp lý → huy động vốn → mở rộng hoạt động → tăng lợi nhuận → thu hút nhà đầu tư → thanh khoản tốt → định giá lại → tiếp tục huy động vốn. Thước đo cuối cùng của IPO là doanh nghiệp lớn hơn với lợi nhuận và năng suất vốn cải thiện. IPO không chỉ là sự kiện trên thị trường chứng khoán mà còn là cơ chế chuyển tiền tiết kiệm của xã hội thành năng lực sản xuất của nền kinh tế.