Vì sao trả hết nợ công có thể gây khủng hoảng như vỡ nợ?

Thế giới tài chính đang sống chung với một nghịch lý khó tin: Nỗi sợ Chính phủ vỡ nợ là có thật, nhưng kịch bản trả hết nợ lại có thể gây ra một thảm họa còn lớn hơn.

Một thế giới ngập trong nợ

Theo Viện Tài chính Quốc tế (IIF) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tổng nợ công toàn cầu đã vượt ngưỡng 100 nghìn tỷ USD, một con số chưa từng có trong lịch sử.

Mỹ – nền kinh tế lớn nhất thế giới – hiện đang gánh khoản nợ hơn 38 nghìn tỷ USD, trong khi Nhật Bản có tỷ lệ nợ công trên GDP vượt 250%. Các quốc gia châu Âu như Italy (145%), Pháp (115%) hay thậm chí Đức – vốn được xem là biểu tượng của kỷ luật tài khóa – cũng đang duy trì mức nợ cao kỷ lục.

Thực tế, mọi quốc gia – từ các cường quốc công nghiệp cho đến những vương quốc dầu mỏ giàu tài nguyên – đều là những con nợ khổng lồ. Câu hỏi đặt ra: Nếu ai cũng đi vay, vậy ai là người cho vay? Và quan trọng hơn, vì sao hệ thống toàn cầu vẫn vận hành ổn định trong trạng thái “ngập nợ” này?

Bóng ma vỡ nợ và niềm tin vào nước Mỹ

Trong nhiều thập kỷ, nợ công của Mỹ không chỉ là gánh nặng ngân sách mà còn là nền móng của hệ thống tài chính toàn cầu. Trái phiếu Kho bạc Mỹ được xem là “tài sản không rủi ro”, là nơi trú ẩn an toàn cho dòng vốn toàn cầu.

Niềm tin rằng “nước Mỹ sẽ luôn trả nợ đúng hạn” là một định đề tài chính, giúp duy trì trật tự của hệ thống trong suốt hơn 80 năm qua.

Vì vậy, chỉ cần một sự chậm trễ trong việc thanh toán nợ – dù nhỏ – cũng có thể làm rung chuyển toàn cầu. Cuộc khủng hoảng trần nợ năm 2011 là minh chứng rõ ràng: lần đầu tiên trong lịch sử, xếp hạng tín dụng AAA của Mỹ bị hạ bậc, kéo theo chấn động trên các thị trường từ New York tới Tokyo.

Tuy nhiên, nỗi sợ vỡ nợ ấy lại vô tình che khuất một kịch bản còn nguy hiểm hơn – nỗi sợ “trả hết nợ”.

Trái phiếu chính phủ – cỗ máy in tiền của hệ thống tài chính

Trong thế giới hiện đại, nợ công không chỉ là khoản vay mà đã trở thành tài sản nền tảng của hệ thống tài chính.

Phần lớn “tiền” trong lưu thông ngày nay không phải là tiền giấy do ngân hàng trung ương in ra, mà là tín dụng do các ngân hàng thương mại tạo ra. Và để tạo ra tín dụng, họ cần tài sản thế chấp chất lượng cao – mà trái phiếu chính phủ chính là “nhiên liệu” chủ đạo.

Một ngân hàng nắm giữ 1 tỷ USD trái phiếu Kho bạc Mỹ có thể dùng nó làm tài sản thế chấp để vay tiền trên thị trường repo, rồi dùng số tiền đó cho vay ra thị trường, tạo ra nhiều lớp tín dụng mới.

Thông qua cơ chế tái thế chấp (rehypothecation), cùng một trái phiếu có thể được sử dụng nhiều lần trong hệ thống tài chính, làm nền móng cho một “tòa tháp tín dụng” trị giá hàng chục tỷ USD.

Khi “trả hết nợ” nghĩa là thu hồi công cụ tạo tiền

Hãy giả định một kịch bản tưởng như lý tưởng: các chính phủ trên thế giới, bằng một phép màu nào đó, có đủ tiền mặt để trả hết toàn bộ nợ công.

Thoạt nghe, đó là một tin tốt. Nhưng thực tế, hệ thống tài chính sẽ rơi vào khủng hoảng thanh khoản nghiêm trọng.

Khi một chính phủ trả nợ 1 tỷ USD, số trái phiếu tương ứng sẽ biến mất khỏi thị trường. Cùng với nó là toàn bộ các giao dịch, các khoản vay và các lớp tín dụng dựa trên trái phiếu đó cũng sụp đổ dây chuyền.

Nói cách khác, trả nợ không làm nền kinh tế giàu hơn, mà là rút đi nền móng tạo tiền của cả hệ thống. Cỗ máy tín dụng dừng lại, thanh khoản biến mất, các ngân hàng không còn tài sản thế chấp để hoạt động – một hiệu ứng domino tàn khốc.

Nợ công – nền tảng không thể xóa sổ

Trong thế giới tài chính hiện đại, nợ công không được thiết kế để trả hết. Các chính phủ đảo nợ liên tục – phát hành trái phiếu mới để trả cho trái phiếu cũ đáo hạn – qua đó duy trì một chu trình vay và trả vĩnh viễn.

Khái niệm “nợ vĩnh viễn” xuất hiện từ năm 1694, khi nước Anh – kiệt quệ vì chiến tranh với Pháp – phát hành trái phiếu vĩnh viễn với lãi suất 8%/năm, đồng thời thành lập Ngân hàng Trung ương Anh để quản lý khoản nợ đó.

Ngày nay, mô hình ấy được lặp lại trên quy mô toàn cầu. Chính phủ Mỹ, Nhật, châu Âu... đều phát hành trái phiếu mới để duy trì dòng chảy tài chính. Hệ thống này chỉ hoạt động khi mọi người tin rằng nợ sẽ luôn tồn tại và luôn được đảo đều đặn.

Ổn định đến từ nợ, không phải từ xóa nợ

Trong một nghịch lý khó tin, thứ mà chúng ta gọi là “nợ” của Chính phủ lại chính là “tài sản” của hệ thống tài chính toàn cầu.

Nợ công duy trì thanh khoản, tạo ra tín dụng, giữ cho cỗ máy kinh tế vận hành. Sự ổn định của thế giới không đến từ việc xóa sổ các khoản nợ, mà đến từ niềm tin rằng chúng sẽ được duy trì mãi mãi.

Vỡ nợ là nguy hiểm — nhưng trả hết nợ, đôi khi, còn nguy hiểm hơn.