VCB lợi nhuận đi ngang nhưng nền tảng cốt lõi đang mạnh lên

Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (VCB) ghi nhận lợi nhuận trước thuế quý 3 đạt 11.218 tỷ đồng, gần như đi ngang so với cùng kỳ và giảm 36% so với quý trước.

Nhìn riêng con số này, kết quả có vẻ kém nổi bật. Nhưng điểm đáng chú ý nằm phía sau: lợi nhuận trước dự phòng tăng tới 45% so với cùng kỳ, trong khi ngân hàng chủ động tăng mạnh dự phòng cho trái phiếu doanh nghiệp. Nói cách khác, lợi nhuận quý 3 chưa phản ánh đầy đủ sức mạnh của hoạt động cốt lõi.

Động lực lớn nhất đến từ thu nhập lãi thuần, đạt 20.386 tỷ đồng, tăng 39% so với cùng kỳ và là mức cao nhất từ trước đến nay. Tín dụng hợp nhất tăng 3,3% trong quý sau giai đoạn gần như đi ngang ở quý 2, đưa mức tăng từ đầu năm lên 8,4%. Quan trọng hơn, tăng trưởng tín dụng lần này đi cùng với sự cải thiện của biên lãi ròng.

NIM quý 3 tăng lên 3,09%, cao nhất kể từ quý 1/2024, tăng 0,12 điểm % so với quý trước và 0,51 điểm % so với cùng kỳ. Nguyên nhân là lợi suất tài sản tăng nhanh hơn chi phí vốn, trong đó lợi suất cho vay khách hàng tăng mạnh lên 7,48%. Đây là điểm quan trọng vì tăng trưởng lợi nhuận của ngân hàng không chỉ dựa vào mở rộng quy mô tín dụng, mà còn đến từ khả năng kiếm nhiều thu nhập hơn trên mỗi đồng tài sản sinh lãi.

Tuy nhiên, áp lực huy động bắt đầu rõ hơn. Lãi suất tiền gửi bình quân tăng lên 3,45%, trong khi chi phí huy động qua giấy tờ có giá tăng gần 1 điểm % so với quý trước. CASA cũng giảm nhẹ về 33,1%. Dù vậy, mức tăng của lợi suất cho vay vẫn đủ lớn để bù đắp chi phí vốn, giúp chênh lệch giữa lợi suất cho vay và lãi suất huy động tiếp tục mở rộng.

Ngoài thu nhập lãi, hoạt động ngoại hối cũng tạo thêm điểm sáng khi mang về 2.576 tỷ đồng trong quý 3, tăng 101% so với cùng kỳ và lập mức cao nhất theo quý. Ngược lại, thu nhập khác giảm mạnh so với quý 2 vì quý trước có khoản lợi nhuận bất thường liên quan đến đánh giá lại khoản đầu tư sau hợp nhất. Điều này cho thấy chất lượng tăng trưởng quý 3 thực tế tốt hơn con số lợi nhuận cuối cùng thể hiện, bởi động lực chính đến từ hoạt động ngân hàng cốt lõi thay vì phụ thuộc vào khoản thu nhập một lần.

Vậy tại sao hoạt động cốt lõi tăng mạnh nhưng lợi nhuận lại không tăng?

Câu trả lời nằm ở chi phí dự phòng rủi ro tín dụng lên tới 6.184 tỷ đồng, gấp khoảng 12 lần quý trước. Phần lớn mức tăng đến từ việc VCB trích lập khoảng 6.950 tỷ đồng cho trái phiếu doanh nghiệp, đồng thời có một phần hoàn nhập dự phòng ở các tài sản khác. Sau quý 3, số dư dự phòng cho danh mục trái phiếu doanh nghiệp tương đương khoảng 98% dư nợ của nhóm tài sản này.

Điểm này có hai mặt. Trong ngắn hạn, chi phí dự phòng kéo lợi nhuận quý 3 xuống đáng kể. Nhưng về phía trước, việc gần như xử lý toàn bộ rủi ro dự phòng của danh mục trái phiếu doanh nghiệp có thể giúp giảm áp lực chi phí tín dụng nếu không phát sinh thêm vấn đề mới. Đây cũng là lý do nên nhìn lợi nhuận quý 3 của VCB khác với một ngân hàng có lợi nhuận đi ngang vì NIM suy giảm hoặc chất lượng tài sản xấu đi mạnh.

Chất lượng tài sản của VCB có suy giảm nhẹ nhưng vẫn ở mức rất tốt. Tỷ lệ nợ xấu cho vay khách hàng tăng từ khoảng 0,60% lên 0,70%, chủ yếu do nợ nhóm 3 tăng. Tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm từ 282% xuống khoảng 245%, nhưng vẫn thuộc nhóm cao nhất hệ thống. Điều này cho thấy VCB vẫn còn bộ đệm tương đối lớn nếu môi trường tín dụng kém thuận lợi hơn.

Bước sang quý 4, câu chuyện chính sẽ nằm ở khả năng duy trì NIM và tốc độ tăng tín dụng sau khi đã xử lý phần lớn dự phòng trái phiếu doanh nghiệp. Thanh khoản hiện chưa phải trở ngại lớn khi tăng trưởng huy động đã thu hẹp khoảng cách với tăng trưởng tín dụng. Tuy nhiên, áp lực lãi suất huy động tăng và CASA giảm vẫn cần được theo dõi, bởi nếu chi phí vốn tăng nhanh hơn lợi suất tài sản, tốc độ mở rộng NIM có thể chậm lại.

Một yếu tố khác là lợi nhuận quý 4 cần ở mức khá cao nếu VCB muốn hoàn thành mức lợi nhuận cả năm đang được kỳ vọng. Trong khi đó, quý 4 thường chịu áp lực chi phí hoạt động cao hơn. Vì vậy, khả năng lợi nhuận bứt phá ngay trong một quý chưa phải điều chắc chắn, dù nền tảng kinh doanh cốt lõi đang cải thiện rõ.

Điểm đáng chú ý nhất của VCB lúc này không phải là lợi nhuận quý 3 đi ngang, mà là cách ngân hàng sử dụng mức tăng mạnh của lợi nhuận trước dự phòng để xử lý trước một phần rủi ro trên bảng cân đối. Nếu NIM tiếp tục được giữ ổn định, tín dụng duy trì đà tăng và chi phí dự phòng hạ nhiệt sau quý 3, chất lượng tăng trưởng lợi nhuận trong các quý tới có cơ sở trở nên rõ ràng hơn. Ngược lại, chi phí vốn tăng nhanh hoặc chất lượng tài sản suy giảm mạnh hơn dự kiến sẽ là những biến số có thể làm thay đổi câu chuyện này.

Như vậy, con số lợi nhuận đi ngang chưa phản ánh đúng toàn bộ bức tranh của VCB. Điều cần nhìn trong 1–2 quý tới là liệu phần tăng trưởng mạnh của thu nhập lãi thuần và NIM có tiếp tục chuyển hóa thành lợi nhuận sau khi áp lực dự phòng trái phiếu doanh nghiệp đã giảm xuống hay không.