#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Những thách thức hiện hữu và con đường vượt khó cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam

Doanh nghiệp nhỏ và vừa được ví như "xương sống" của nền kinh tế Việt Nam khi chiếm tới hơn 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động, đóng góp khoảng 40% GDP và tạo việc làm cho hơn 50% lực lượng lao động. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế thế giới đầy biến động, khu vực doanh nghiệp này đang phải đối mặt với hàng loạt tình huống nan giải đòi hỏi những giải pháp toàn diện, sáng tạo và quyết liệt.

I. BỨC TRANH TOÀN CẢNH: NHỮNG TÌNH HUỐNG KHÓ KHĂN MÀ DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA ĐANG PHẢI ĐỐI MẶT

1. Bài toán tiếp cận vốn: "Cơn khát" chưa bao giờ nguôi

Một trong những tình huống nan giải nhất, mang tính kinh niên đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam chính là việc tiếp cận nguồn vốn. Theo số liệu từ Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chỉ khoảng 30-35% doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận được nguồn vốn tín dụng từ ngân hàng. Phần lớn còn lại phải dựa vào vốn tự có, vay mượn từ người thân hoặc thậm chí sử dụng tín dụng "đen" với lãi suất cắt cổ.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở chỗ: phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa không có đủ tài sản thế chấp đáp ứng yêu cầu của ngân hàng; hệ thống sổ sách kế toán thiếu minh bạch khiến các tổ chức tín dụng khó đánh giá năng lực tài chính; phương án kinh doanh thiếu tính thuyết phục; và lịch sử tín dụng mỏng hoặc không có. Hệ quả là doanh nghiệp rơi vào vòng luẩn quẩn: không có vốn thì không thể mở rộng sản xuất, không mở rộng sản xuất thì không thể tạo ra dòng tiền đủ lớn để chứng minh năng lực trả nợ.

Tình huống này trở nên trầm trọng hơn trong giai đoạn hậu đại dịch COVID-19 và bối cảnh lãi suất biến động mạnh trong năm 2022-2023. Nhiều doanh nghiệp đã phải thu hẹp quy mô, thậm chí tạm ngừng hoạt động vì "đói vốn."

2. Chuyển đổi số: Bước nhảy bắt buộc nhưng đầy chông gai

Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu sống còn. Tuy nhiên, đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, chuyển đổi số là một tình huống đầy thách thức. Theo khảo sát của VCCI và Bộ Kế hoạch và Đầu tư, gần 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa biết bắt đầu chuyển đổi số từ đâu; hơn 70% cho rằng chi phí đầu tư công nghệ vượt quá khả năng tài chính; và phần lớn thiếu nhân sự có đủ trình độ để vận hành các hệ thống công nghệ mới.

Nhiều doanh nghiệp vẫn quản lý bằng sổ tay, giao dịch bằng tiền mặt, và tiếp cận khách hàng theo phương thức truyền thống. Trong khi đó, thị trường đang dịch chuyển mạnh mẽ sang thương mại điện tử, thanh toán không tiền mặt, và quản trị dữ liệu lớn (Big Data). Khoảng cách công nghệ ngày càng doãng ra, đe dọa đẩy những doanh nghiệp chậm chuyển đổi ra khỏi cuộc chơi.

3. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao

doanh nghiệp nhỏ và vừa đang đối mặt với tình huống "hai đầu khó" về nhân sự: một mặt, khó tuyển dụng được lao động có tay nghề cao, kỹ năng quản lý tốt vì không thể cạnh tranh về mức lương và phúc lợi với các tập đoàn lớn hay doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI); mặt khác, khó giữ chân nhân sự giỏi khi họ có xu hướng "nhảy việc" sang những nơi có điều kiện tốt hơn.

Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng ở các vị trí quản lý cấp trung, nhân sự công nghệ thông tin, marketing số và tài chính. Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ phải kiêm nhiệm nhiều vai trò: vừa là giám đốc, vừa là kế toán, vừa là nhân viên kinh doanh dẫn đến tình trạng quá tải và thiếu chuyên nghiệp trong quản trị.

4. Áp lực cạnh tranh từ hội nhập quốc tế

Việt Nam hiện là thành viên của hàng loạt hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP... Hội nhập mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn, nhưng đồng thời cũng đặt doanh nghiệp nhỏ và vừa trước tình huống cạnh tranh khốc liệt với hàng hóa nhập khẩu giá rẻ, chất lượng cao từ các nước có nền sản xuất tiên tiến.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa trong lĩnh vực nông sản, thực phẩm chế biến, dệt may, da giày đang phải vật lộn để đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn môi trường và lao động ngặt nghèo của các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản, Canada. Không ít doanh nghiệp đã phải "đứng ngoài cuộc chơi" vì không thể vượt qua các rào cản phi thuế quan.

5. Thủ tục hành chính và môi trường pháp lý chưa thực sự thông thoáng

Mặc dù Chính phủ đã có nhiều nỗ lực cải cách thủ tục hành chính, nhưng trên thực tế, DNNVV vẫn phải đối mặt với tình huống "trên nóng, dưới lạnh." Các thủ tục về đăng ký kinh doanh, thuế, bảo hiểm xã hội, phòng cháy chữa cháy, môi trường... vẫn còn chồng chéo, phức tạp và tốn thời gian. Chi phí tuân thủ pháp luật chiếm tỷ trọng không nhỏ trong tổng chi phí hoạt động của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp siêu nhỏ.

Bên cạnh đó, tình trạng "tham nhũng vặt," nhũng nhiễu từ một bộ phận cán bộ công chức vẫn tồn tại, gây ra tâm lý e ngại và thiếu tin tưởng vào môi trường kinh doanh.

6. Đứt gãy chuỗi cung ứng và biến động thị trường

Đại dịch COVID-19, xung đột Nga - Ukraine, căng thẳng địa chính trị tại nhiều khu vực trên thế giới đã gây ra tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam vốn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản đã phải chịu cảnh thiếu nguyên liệu, giá đầu vào tăng vọt, trong khi giá bán đầu ra không thể tăng tương ứng vì sức mua của thị trường suy giảm.

Nhiều đơn hàng xuất khẩu bị hủy hoặc trì hoãn, hàng tồn kho tăng cao, dòng tiền bị nghẽn tạo ra hiệu ứng domino đẩy nhiều doanh nghiệp vào tình trạng kiệt quệ.

7. Phát triển bền vững và trách nhiệm môi trường

Xu thế phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn đang trở thành yêu cầu bắt buộc trên thị trường quốc tế. Nhiều thị trường nhập khẩu lớn đã và đang áp dụng các quy định nghiêm ngặt về dấu chân carbon, truy xuất nguồn gốc, sản xuất sạch. doanh nghiệp nhỏ và vừa đứng trước tình huống: muốn xuất khẩu phải "xanh hóa" sản xuất, nhưng chi phí đầu tư cho công nghệ sạch, năng lượng tái tạo, xử lý chất thải lại vượt quá khả năng tài chính.

---

II. CON ĐƯỜNG VƯỢT KHÓ: NHỮNG GIẢI PHÁP ĐANG ĐƯỢC TRIỂN KHAI VÀ ĐỀ XUẤT

1. Giải bài toán vốn bằng đa dạng hóa kênh tài chính

2. Chuyển đổi số theo lộ trình phù hợp

3. Phát triển nguồn nhân lực bằng chiến lược dài hơi

Từ phía doanh nghiệp: Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa đã sáng tạo trong cách thu hút và giữ chân nhân tài: chia sẻ cổ phần cho nhân sự chủ chốt (ESOP), xây dựng văn hóa doanh nghiệp gắn kết, tạo cơ hội thăng tiến rõ ràng, đầu tư vào đào tạo nội bộ. Một số doanh nghiệp đã hợp tác với các trường đại học, cao đẳng để đào tạo nhân sự theo đơn đặt hàng, đảm bảo sinh viên ra trường có thể làm việc ngay.

4. Nâng cao năng lực cạnh tranh để hội nhập thành công

5. Cải cách thể chế và cải thiện môi trường kinh doanh

6. Xây dựng chuỗi cung ứng linh hoạt và bền vững

7. "Xanh hóa" sản xuất Đầu tư cho tương lai

---

III. LỜI KẾT: DNNVV CẦN ĐƯỢC ĐẶT VÀO VỊ TRÍ TRUNG TÂM CỦA CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN

Nhìn nhận một cách khách quan, những tình huống mà doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam đang phải đối mặt không phải là duy nhất đó là thách thức chung của doanh nghiệp nhỏ và vừa trên toàn thế giới. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là ở Việt Nam, khoảng cách giữa chính sách hỗ trợ và thực tiễn thụ hưởng của doanh nghiệp vẫn còn rất lớn. Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ chia sẻ rằng họ thậm chí không biết đến sự tồn tại của các chương trình hỗ trợ, hoặc biết nhưng không thể tiếp cận vì thủ tục quá phức tạp, điều kiện quá ngặt nghèo.

Để doanh nghiệp nhỏ và vừa thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững của nền kinh tế, cần một sự chuyển đổi trong tư duy chính sách: từ hỗ trợ mang tính ban phát sang kiến tạo hệ sinh thái phát triển; từ tiếp cận đại trà sang tiếp cận đúng đối tượng, đúng nhu cầu; từ hỗ trợ ngắn hạn sang đồng hành dài hạn.

Đồng thời, bản thân các doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng cần tự nâng cấp chính mình: nâng cao năng lực quản trị, minh bạch hóa tài chính, chủ động đổi mới sáng tạo, liên kết hợp tác thay vì hoạt động đơn lẻ. Trong thời đại mà sự thay đổi là hằng số duy nhất, chỉ những doanh nghiệp dám thay đổi, biết thích ứng và kiên trì theo đuổi mục tiêu dài hạn mới có thể tồn tại và phát triển.

Câu chuyện của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam không chỉ là câu chuyện về kinh tế đó còn là câu chuyện về hàng triệu sinh kế, hàng triệu gia đình và hàng triệu ước mơ. Bảo vệ và phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, vì thế, không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước hay của riêng cộng đồng doanh nghiệp, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

---

"Cây lớn nhờ rễ sâu, doanh nghiệp lớn nhờ nền tảng vững." Xây dựng nền tảng vững chắc cho doanh nghiệp nhỏ và vừa hôm nay chính là đầu tư cho sự thịnh vượng của nền kinh tế Việt Nam ngày mai.

---

Tài liệu tham khảo:

- Báo cáo thường niên doanh nghiệp Việt Nam, VCCI

- Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017 (Luật số 04/2017/QH14)

- Nghị quyết 02/NQ-CP của Chính phủ về cải thiện môi trường kinh doanh

- Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Đầu tư

- Báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), VCCI