Kỳ lân Việt Nam là những công ty nào?

Trả lời nhanh: Kỳ lân (unicorn) là startup tư nhân, chưa niêm yết, được định giá từ 1 tỷ USD trở lên dựa trên vòng gọi vốn gần nhất — không phải "startup lớn" nói chung hay startup có lợi nhuận cao.

 

Việt Nam có 4 kỳ lân được công nhận rộng rãi và ổn định qua thời gian: VNG (2014), VNPAY/VNLIFE (2019), Sky Mavis (2021) và MoMo (cuối 2021) — xếp thứ 3 Đông Nam Á về số lượng, sau Singapore và Indonesia.

Một số báo cáo (Tracxn) tính thêm Tiki là kỳ lân thứ 5-6 sau vòng Series E cuối 2021 — nhưng định giá Tiki sau đó sụt giảm nghiêm trọng, là bằng chứng rõ nhất rằng danh hiệu "kỳ lân" không đồng nghĩa bền vững.

Việt Nam chưa ghi nhận kỳ lân công nghệ mới nào kể từ cuối 2021 — phản ánh dòng vốn giai đoạn cuối (Series C+) khan hiếm, không phải hệ sinh thái ngừng phát triển.

Founder mới bắt đầu gọi vốn thường hỏi tôi: "Startup nào ở Việt Nam đã thành kỳ lân rồi, để em học theo?" Câu hỏi đúng hướng, nhưng câu trả lời cần cẩn trọng hơn nhiều so với một danh sách tên công ty. "Kỳ lân" là một con số định giá tại một thời điểm cụ thể — không phải huy hiệu vĩnh viễn, và không phải thước đo duy nhất cho một startup thành công.

 

Thuật ngữ "unicorn" được nhà đầu tư mạo hiểm Aileen Lee (Cowboy Ventures) đặt ra năm 2013, chỉ các startup tư nhân đạt định giá từ 1 tỷ USD trở lên mà chưa niêm yết. Tại thời điểm đó, trong hàng nghìn startup công nghệ Mỹ thành lập trong thập kỷ trước, chỉ khoảng 0,07% chạm được ngưỡng này — do đó mới ví với loài vật huyền thoại hiếm gặp.

Có hai điểm quan trọng cần hiểu đúng, vì đây chính là nguồn gốc của phần lớn nhầm lẫn. Thứ nhất, định giá dựa trên vòng gọi vốn gần nhất, không phải doanh thu hay lợi nhuận: mức 1 tỷ USD là con số nhà đầu tư đồng ý trả cho một phần vốn cổ phần ở vòng gần nhất (thường là Series C, D hoặc E), không phải giá trị công ty thực sự tạo ra từ dòng tiền. Một công ty hoàn toàn có thể được định giá 1 tỷ USD trong khi vẫn lỗ nặng mỗi năm.

Thứ hai, định giá không cố định — nó có thể tăng hoặc giảm ở vòng tiếp theo. Khác với vốn hóa thị trường của công ty niêm yết (cập nhật liên tục theo giá cổ phiếu), định giá startup tư nhân chỉ "chốt" lại ở mỗi vòng gọi vốn mới. Một startup từng đạt 1 tỷ USD hoàn toàn có thể bị định giá thấp hơn đáng kể ở vòng sau nếu thị trường xấu đi hoặc tăng trưởng chậm lại.

Khi đọc tin "Startup X đạt định giá kỳ lân", hãy hiểu đây là tín hiệu về niềm tin của một nhóm nhà đầu tư cụ thể tại một thời điểm cụ thể — không phải bằng chứng công ty đó đã thắng vĩnh viễn.

 

Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam có 4 kỳ lân công nghệ được công nhận rộng rãi và ổn định qua nhiều nguồn báo chí, tổ chức nghiên cứu khác nhau.

VNG (2014) là kỳ lân công nghệ đầu tiên của Việt Nam, đạt định giá vượt 1 tỷ USD từ năm 2014 — sớm hơn rất nhiều so với các kỳ lân còn lại. VNG khởi đầu từ mảng game trực tuyến, sau đó mở rộng sang Zalo, ZaloPay và các mảng công nghệ khác.

VNPAY/VNLIFE (2019) trở thành kỳ lân thứ hai sau vòng đầu tư khoảng 300 triệu USD từ GIC (quỹ đầu tư quốc gia Singapore) và SoftBank Vision Fund. VNPAY vận hành hạ tầng thanh toán QR code phổ biến nhất Việt Nam, hợp tác với hầu hết ngân hàng thương mại trong nước.

Sky Mavis (2021), công ty phát triển game blockchain Axie Infinity, đạt định giá kỳ lân vào tháng 10/2021 sau vòng Series B trị giá 152 triệu USD do Andreessen Horowitz dẫn dắt — kỳ lân đầu tiên của Việt Nam trong lĩnh vực game/blockchain.

MoMo (cuối 2021) chính thức thành kỳ lân vào cuối tháng 12/2021 sau vòng Series E trị giá 200 triệu USD, đưa định giá lên khoảng 2 tỷ USD. MoMo là ví điện tử có lượng người dùng lớn nhất Việt Nam.

Xét theo số lượng, Việt Nam xếp thứ 3 Đông Nam Á, sau Singapore và Indonesia — hai quốc gia có dòng vốn giai đoạn cuối và hệ sinh thái quỹ quốc tế phát triển sớm hơn nhiều.

Một số báo cáo như Tracxn đôi lúc liệt kê thêm Tiki là kỳ lân thứ 5 hoặc thứ 6, dựa trên định giá gần chạm 1 tỷ USD sau vòng Series E cuối năm 2021. Đây là lý do tôi dành riêng một phần dưới cho case này.

 

Có ba nguyên nhân chính. Thứ nhất, dòng vốn giai đoạn cuối (Series C, D, pre-IPO) mỏng hơn nhiều. Việt Nam có hệ sinh thái quỹ pre-seed/seed tương đối nhộn nhịp — ESP Capital, Touchstone Partners, VIISA, 500 Startups Vietnam — nhưng số quỹ đủ sức dẫn dắt vòng 50-200 triệu USD (mức cần để đưa một startup đã có traction lên định giá tỷ đô) còn rất hạn chế. Đây là nút cổ chai lớn nhất.

Thứ hai, Singapore là trung tâm khu vực của các quỹ quốc tế. Phần lớn quỹ lớn như SoftBank, GIC, Warburg Pincus, Sequoia SEA đặt văn phòng khu vực tại đây, nên startup Singapore (hoặc startup đặt pháp nhân tại Singapore dù vận hành thị trường Việt Nam) có lợi thế tiếp cận vốn giai đoạn cuối tốt hơn về địa lý lẫn pháp lý.

Thứ ba, Indonesia có quy mô thị trường nội địa lớn hơn. Với hơn 270 triệu dân, gấp gần ba lần Việt Nam, đây là thị trường các quỹ toàn cầu ưu tiên rót vốn lớn cho super app và nền tảng thương mại điện tử — tạo điều kiện cho Gojek, Tokopedia, Traveloka đạt định giá tỷ đô sớm hơn.

Nhưng đây không phải tín hiệu tiêu cực thuần túy: Việt Nam vẫn có nhiều kỳ lân hơn phần lớn ASEAN còn lại — Thái Lan, Malaysia, Philippines đều có ít hoặc chưa có kỳ lân công nghệ nào được xác nhận rộng rãi.

 

Đây là phần tôi cho là quan trọng nhất của bài viết, vì nó cho thấy rõ nhất lý do founder không nên coi định giá kỳ lân là mục tiêu tối thượng.

Cuối năm 2021, sau vòng Series E huy động 258 triệu USD, Tiki được định giá gần chạm ngưỡng 1 tỷ USD. Nhiều báo chí lúc đó gọi Tiki là "soonicorn" của thương mại điện tử Việt Nam, và công ty có kế hoạch IPO trong năm 2022. Tuy nhiên, theo báo cáo của DealStreetAsia, định giá của Tiki sau đó đã sụt giảm nghiêm trọng xuống dưới 10 triệu USD ở một vòng gọi vốn tiếp theo — một cú lao dốc gây sốc cho cả giới đầu tư khu vực, phản ánh áp lực cạnh tranh khốc liệt từ Shopee, TikTok Shop và việc thị trường vốn toàn cầu điều chỉnh mạnh sau giai đoạn bơm tiền 2020-2021.

Cần nhấn mạnh: Tiki hiện vẫn hoạt động tại Việt Nam, đây không phải case đã đóng cửa. Nhưng cú sụt định giá này là minh chứng rõ ràng nhất rằng định giá kỳ lân chỉ là con số niềm tin của nhà đầu tư ở một thời điểm — hoàn toàn có thể đảo chiều nếu mô hình kinh doanh không tạo được lợi thế cạnh tranh bền vững, cho dù công ty đã huy động số vốn rất lớn trước đó.

 

Có hai sai lầm tôi gặp thường xuyên. Sai lầm thứ nhất là coi định giá kỳ lân như "chiến thắng" thay vì một cột mốc gọi vốn. Định giá cao chỉ tạo thêm áp lực tăng trưởng ở vòng tiếp theo — nếu không đạt, công ty đối mặt down round (định giá vòng sau thấp hơn vòng trước), gây thiệt hại nghiêm trọng cho cổ phần của founder lẫn nhân viên qua ESOP.

Sai lầm thứ hai là đàm phán để đạt định giá cao nhất có thể, bất kể điều khoản kèm theo. Định giá cao thường đi kèm các điều khoản bảo vệ nhà đầu tư khắt khe hơn như liquidation preference hay anti-dilution. Nếu công ty sau đó không đạt kỳ vọng, chính các điều khoản này có thể khiến founder mất phần lớn giá trị thực nhận khi có sự kiện thoái vốn, dù công ty trên giấy từng được định giá rất cao.

 

Thay vì đặt "trở thành kỳ lân" làm mục tiêu, tôi khuyên founder Việt Nam — đặc biệt ở giai đoạn pre-seed đến Series A — tập trung vào các chỉ số phản ánh giá trị thực:

1. Đơn vị kinh tế dương: mỗi khách hàng, mỗi giao dịch mang lại lợi nhuận gộp dương, kể cả khi công ty tổng thể vẫn đang đầu tư để tăng trưởng.

2. Retention thực: tỷ lệ khách hàng quay lại sau 3-6 tháng, không chỉ số lượng đăng ký mới.

3. Thị phần bền vững trong một ngách cụ thể: dẫn đầu một phân khúc nhỏ nhưng có lợi thế khó sao chép, hơn là dẫn đầu một thị trường lớn với biên lợi nhuận âm.

4. Runway đủ dài để không phải gọi vốn trong tư thế bị ép giá, tránh vòng xoáy đốt tiền để giữ định giá đã khiến nhiều startup khu vực rơi vào down round.

5. Con đường tới hòa vốn rõ ràng: kể cả khi chưa có lãi, nhà đầu tư hiện nay ưu tiên startup chứng minh được lộ trình tới điểm hòa vốn hơn là tăng trưởng bằng mọi giá.

 

Kỳ lân (unicorn) là gì, tiêu chí công nhận thế nào?

Kỳ lân là startup tư nhân, chưa niêm yết trên sàn chứng khoán, được định giá từ 1 tỷ USD trở lên dựa trên vòng gọi vốn gần nhất do nhà đầu tư định giá — không phải doanh thu hay lợi nhuận thực tế. Thuật ngữ do nhà đầu tư Aileen Lee đặt ra năm 2013 để chỉ mức độ hiếm của các startup đạt ngưỡng này.

Việt Nam hiện có bao nhiêu kỳ lân công nghệ?

Bốn kỳ lân được công nhận rộng rãi và ổn định qua thời gian: VNG (2014, kỳ lân đầu tiên), VNPAY/VNLIFE (2019, sau vòng đầu tư từ GIC và SoftBank), Sky Mavis (2021, sau Series B) và MoMo (cuối 2021, sau Series E, định giá khoảng 2 tỷ USD). Một số báo cáo tính thêm Tiki là kỳ lân thứ 5-6, nhưng định giá Tiki đã sụt giảm nghiêm trọng sau đó.

Vì sao Việt Nam có ít kỳ lân hơn Singapore và Indonesia?

Việt Nam xếp thứ 3 Đông Nam Á, chủ yếu vì hai nước này có dòng vốn giai đoạn cuối dồi dào hơn nhiều, cùng hệ sinh thái quỹ quốc tế đặt trụ sở khu vực tại Singapore. Việt Nam mạnh ở giai đoạn pre-seed/seed nhưng thiếu hụt rõ rệt ở giai đoạn cần rót vốn lớn để một startup đã có traction bứt tốc lên định giá tỷ đô.

Founder có nên đặt mục tiêu trở thành kỳ lân?

Không nên coi đây là mục tiêu duy nhất. Định giá kỳ lân phản ánh niềm tin của nhà đầu tư ở một thời điểm, không phải giá trị thực hay lợi nhuận bền vững — case Tiki là ví dụ rõ nhất. Founder nên ưu tiên đơn vị kinh tế dương, retention khách hàng thực và thị phần bền vững hơn là chạy theo một con số định giá trên giấy.

Nguồn bài gốc: https://ebook.beginguru.com/blog/ky-lan-viet-nam-la-nhung-cong-ty-nao/