Tiền trong dân không thiếu, thị trường vốn thiếu niềm tin dài hạn

Việt Nam không thiếu nguồn tiền trong dân, nhưng thách thức lớn nằm ở việc chuyển dòng tiền này từ trạng thái tiết kiệm, đầu cơ ngắn hạn sang các kênh đầu tư dài hạn. Muốn làm được điều đó, thị trường vốn cần đồng thời giải quyết ba điểm nghẽn: niềm tin nhà đầu tư, chất lượng sản phẩm tài chính và vai trò của nhà đầu tư tổ chức.

Hiện nay, ngân hàng vẫn là kênh giữ tiền chủ đạo nhờ mức độ an toàn và niềm tin cao. Trong khi đó, bảo hiểm và quỹ đầu tư — hai kênh có khả năng dẫn vốn dài hạn — vẫn chưa phát huy hết vai trò. Tổng tài sản ngành bảo hiểm Việt Nam mới tương đương khoảng 7,5% GDP, thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 30% tại Trung Quốc và 70% tại Singapore. Điều này cho thấy dư địa phát triển của các định chế tài chính dài hạn còn rất lớn.

Với ngành quản lý quỹ, chính sách nền tảng đã tương đối đầy đủ, nhưng khoảng trống nằm ở năng lực thực thi, chất lượng sản phẩm và khả năng thuyết phục nhà đầu tư thay đổi hành vi. Người dân có tiền, nhưng để họ giao vốn cho quỹ đầu tư, thị trường cần chứng minh được hiệu quả đầu tư, minh bạch danh mục, kiểm soát rủi ro và truyền thông rõ ràng về chiến lược dài hạn.

Một công cụ quan trọng khác là chính sách thuế. Thuế không chỉ tạo nguồn thu ngân sách, mà còn là công cụ điều tiết dòng vốn. Nếu các sản phẩm như quỹ mở, quỹ thị trường tiền tệ, quỹ hưu trí hoặc quỹ tương hỗ được thiết kế ưu đãi phù hợp, dòng tiền cá nhân có thể được khuyến khích đi qua các định chế chuyên nghiệp thay vì tự giao dịch ngắn hạn trên thị trường.

Đối với quỹ hưu trí, việc nâng mức đóng được ưu đãi thuế từ 1 triệu đồng lên 3 triệu đồng là bước tiến tích cực, nhưng vẫn còn khiêm tốn nếu so với nhu cầu hình thành nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế. Về dài hạn, cơ chế cho phép người lao động trích một phần thu nhập vào chương trình hưu trí và lùi thời điểm đánh thuế đến khi nghỉ hưu có thể tạo động lực tiết kiệm bền vững hơn.

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng cần khôi phục niềm tin và thanh khoản. Sau giai đoạn khủng hoảng năm 2022, hoạt động phát hành đã dần phục hồi, nhưng nhà đầu tư vẫn cần một thị trường thứ cấp đủ thanh khoản để có thể mua — bán lại khi cần. Nếu trái phiếu thiếu khả năng chuyển nhượng, rất khó thuyết phục nhà đầu tư cá nhân nắm giữ sản phẩm kỳ hạn dài.

Ở phía thị trường cổ phiếu, vấn đề không chỉ là thanh khoản, mà còn là cơ cấu hàng hóa. Nhà đầu tư nước ngoài tin vào triển vọng vĩ mô Việt Nam, nhưng họ cần nhiều doanh nghiệp niêm yết hơn trong các lĩnh vực như năng lượng xanh, đổi mới sáng tạo, công nghệ, sản xuất giá trị cao và tiêu dùng hiện đại. Trong khi đó, thị trường hiện vẫn tập trung nhiều vào tài chính và bất động sản, khiến khoảng cách giữa câu chuyện kinh tế thực và hàng hóa niêm yết còn khá lớn.

Một điểm nghẽn đáng chú ý là tỷ trọng nhà đầu tư tổ chức còn thấp. Giao dịch của nhóm này hiện chỉ chiếm khoảng 5–10% tổng giá trị giao dịch, trong khi thị trường cần hướng tới mức 15–20% để giảm biến động và tăng tính ổn định. Khi tỷ trọng tổ chức tăng, dòng tiền sẽ bớt phụ thuộc vào tâm lý ngắn hạn của nhà đầu tư cá nhân, qua đó giúp thị trường vận hành bền vững hơn.

Tóm lại, “tiền trong dân” là nguồn lực rất lớn, nhưng không tự động chảy vào thị trường vốn. Muốn khơi thông dòng tiền dài hạn, Việt Nam cần củng cố niềm tin, phát triển sản phẩm phù hợp, cải thiện thanh khoản thứ cấp, mở rộng nhà đầu tư tổ chức và đưa thêm doanh nghiệp chất lượng cao lên sàn. Khi đó, thị trường vốn mới có thể chuyển từ vai trò nơi giao dịch tài sản sang kênh dẫn vốn dài hạn thực sự cho nền kinh tế.