Tài sản số: Sân chơi mới của người khổng lồ?

Tài sản số mở ra kỳ vọng dân chủ hóa tài chính, giúp người yếu thế tiếp cận dịch vụ và cơ hội đầu tư. Nhưng thực tế, sự tập trung quyền lực, khoảng cách công nghệ và lỗ hổng pháp lý có thể khiến khoảng cách giàu nghèo không thu hẹp mà còn sâu thêm.

Từng được ca ngợi là công cụ cách mạng, giúp dân chủ hóa tài chính và phân bổ của cải một cách công bằng, tài sản số đang đối mặt với một câu hỏi lớn. Liệu những công nghệ này có thực sự phá vỡ cấu trúc quyền lực cũ, hay chỉ đơn thuần là một cuộc chơi mới nơi kẻ mạnh tiếp tục chiếm ưu thế và tạo ra những bất bình đẳng dưới một hình thức tinh vi hơn? Đây không chỉ là một vấn đề lý thuyết, mà là bài toán thực tế đang diễn ra trên toàn cầu.

Trong vòng một thập niên, tài sản số đã bước ra khỏi phòng thí nghiệm công nghệ để trở thành một phần hữu hình của đời sống kinh tế toàn cầu. Từ chỗ là sân chơi riêng của giới công nghệ, nó đã len lỏi vào nhiều tầng lớp xã hội, thậm chí đến những khu vực mà ngân hàng truyền thống chưa từng chạm tới.

Tài sản số là khái niệm bao trùm nhiều loại giá trị phi vật chất được lưu trữ và giao dịch hoàn toàn trên nền tảng số. Tiền mã hóa – tiêu biểu như Bitcoin, Ethereum – không do bất kỳ chính phủ nào phát hành mà vận hành nhờ công nghệ blockchain. Cùng với đó là các token đại diện quyền sở hữu tài sản thực như bất động sản, cổ phần, hay sản phẩm số độc bản (NFT) được định giá dựa trên tính khan hiếm trong thế giới ảo.

Tại Việt Nam, dù pháp luật chưa công nhận tiền mã hóa là tài sản hợp pháp, người dân vẫn nằm trong nhóm giao dịch sôi động hàng đầu thế giới. Theo Global Crypto Adoption Index 2024, Việt Nam xếp thứ 5 toàn cầu về mức độ chấp nhận tài sản số, chỉ sau Ấn Độ, Indonesia, Nigeria và Mỹ. Ước tính, khoảng 21 triệu người trưởng thành ở Việt Nam sở hữu ít nhất một loại tiền mã hóa.

Nhưng sự bùng nổ này đặt ra câu hỏi căn bản: Tài sản số có thực sự giúp thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, hay lại khoác tấm áo công nghệ mới cho bất bình đẳng cũ?

Phi tập trung – lời hứa về một hệ thống tài chính công bằng

Sự ra đời của tài sản số gắn với hai động lực: tiến bộ công nghệ và khát vọng đổi mới cấu trúc tài chính toàn cầu. Về lý thuyết, nó được kỳ vọng mở ra một nền tài chính toàn diện, nơi mọi cá nhân đều có cơ hội tham gia mà không bị rào cản bởi ngân hàng truyền thống. Diễn đàn Kinh tế Thế giới từng nhận định, nền kinh tế tiền mã hóa đang hình thành một hạ tầng tài chính mở, toàn cầu, phục vụ bất kỳ ai có kết nối internet – bất kể xuất thân hay địa vị.

Chỉ với một chiếc smartphone, ngay cả người chưa từng có tài khoản ngân hàng cũng có thể tạo ví điện tử và giao dịch. Điều này đặc biệt ý nghĩa với các quốc gia đang phát triển, nơi hàng triệu người chưa từng tiếp cận dịch vụ ngân hàng thì nay có cơ hội lần đầu thanh toán, tiết kiệm, đầu tư.

Công nghệ blockchain còn cho phép giao dịch ngang hàng, không cần trung gian, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí – lợi thế quan trọng cho người thu nhập thấp, đặc biệt là lao động nhập cư gửi kiều hối. Theo Brookings, blockchain có thể cắt giảm đáng kể phí chuyển tiền – vốn là gánh nặng lớn với lao động xa quê. Thực tế, nhiều cộng đồng châu Phi, Mỹ Latin đã chuyển sang dùng Bitcoin hoặc stablecoin để gửi tiền xuyên biên giới, ngay cả khi hệ thống ngân hàng bị gián đoạn. Điều này không chỉ giúp người nhận giữ được nhiều giá trị hơn, mà còn rút ngắn thời gian tiếp cận hỗ trợ tài chính ở vùng sâu vùng xa.

Không chỉ dừng ở thanh toán, tài sản số còn mở ra cơ hội đầu tư dễ tiếp cận hơn. Trước đây, chứng khoán hay bất động sản yêu cầu vốn lớn và thủ tục phức tạp; nay, chỉ với vài trăm nghìn đồng, một người trẻ có thể sở hữu một phần coin, token hoặc thậm chí một phần bất động sản, tác phẩm nghệ thuật qua NFT. Bên cạnh đó, hình thức phát hành tiền mã hóa lần đầu (ICO) cũng mang đến nguồn vốn mới cho startup mà không phụ thuộc ngân hàng truyền thống, góp phần dân chủ hóa đổi mới sáng tạo.

Ngoài ra, sự kết hợp giữa fintech và tài sản số đang thúc đẩy các dịch vụ tài chính giá rẻ như cho vay nhỏ, bảo hiểm vi mô qua hợp đồng thông minh. Điều này có thể tạo thêm cơ hội tiếp cận cho nhóm yếu thế, nếu được triển khai đúng cách.

Nguy cơ bất bình đẳng đội lốt công nghệ

Đằng sau lớp vỏ “phi tập trung”, tài sản số đang tái hiện nhiều mô hình tập trung quen thuộc. Nghiên cứu của Makarov và Schoar (2022) cho thấy chỉ 0,014% nhà đầu tư kiểm soát tới 5 triệu Bitcoin – tương đương 1/4 tổng cung vào năm 2021. Dù mỗi ví không nhất thiết là một cá nhân, bức tranh tổng thể vẫn phản ánh rõ sự tập trung của cải khổng lồ trong tay số ít.

Một nghiên cứu khác trên Front. Blockchain (2021) phân tích 8 loại tiền mã hóa lớn cho thấy chỉ số Gini trung vị là 0,71 – gần tương đương phân bổ của cải toàn cầu (0,73). Đáng chú ý, ba đồng như Dogecoin, ZCash, Ethereum Classic có mức tập trung vượt ngưỡng an toàn, khi chưa đến 100 người kiểm soát hơn 51% tài sản. Rõ ràng, khẩu hiệu phi tập trung chưa đủ sức ngăn cản sự hình thành của “cá mập” – những người có khả năng thao túng thị trường, trong khi phần đông người dùng chỉ nắm giữ lượng nhỏ và chịu rủi ro cao.

Thực tế, trong các đợt biến động mạnh, chính những nhà đầu tư lớn chốt lời, còn nhỏ lẻ tiếp tục bơm tiền – và chịu thiệt hại sau cùng. Ngân hàng Thanh toán Quốc tế cảnh báo: 75% nhà đầu tư tiền mã hóa toàn cầu có khả năng đã thua lỗ. Đây là một chu kỳ bất đối xứng, nơi thông tin và nguồn lực quyết định ai là kẻ thắng cuộc.

Ở Việt Nam, rủi ro lừa đảo gắn với tài sản số càng cho thấy mặt trái này. Vụ “Madam Ngo” lừa hàng nghìn người, hay vô số dự án đa cấp trá hình, cho thấy những lời hứa lợi nhuận cao thường nhắm vào nhóm thiếu kiến thức số. Nhiều người lao động, người cao tuổi đầu tư theo phong trào, vay mượn để rồi trắng tay khi bong bóng nổ.

Brookings cảnh báo, thay vì thúc đẩy hòa nhập tài chính, tiền mã hóa có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng do ba yếu tố: thiếu hiểu biết công nghệ, biến động cực đoan và sự tập trung lợi ích. Hệ quả là hình thành một thị trường nơi người yếu thế dễ trở thành nạn nhân của cả biến động lẫn lừa đảo.

Khoảng cách số cũng là một rào cản. Ở Cộng hòa Trung Phi, dù chính phủ hợp pháp hóa Bitcoin, hơn 90% dân số không có internet và chỉ 14% có điện lưới. Trong bối cảnh đó, việc buộc người dân chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin chỉ tạo thêm gánh nặng, không phải cơ hội. Thực tế này cho thấy, nếu thiếu hạ tầng và kỹ năng số, tài sản số sẽ khoét sâu khoảng cách giữa người có quyền truy cập công nghệ và người bị bỏ lại phía sau.

Khoảng trống pháp lý càng làm gia tăng bất công. Doanh thu từ giao dịch tài sản số hàng tỷ USD ở Việt Nam vẫn nằm ngoài tầm thu thuế, trong khi người lao động vẫn phải đóng đủ nghĩa vụ. Điều này khiến chức năng phân phối lại của ngân sách suy yếu, và bất bình đẳng càng có nguy cơ nới rộng.

Các nghiên cứu xã hội học, như của Anson Au (2022), nhấn mạnh: bản thân tài sản số không tự tạo ra giàu nghèo; tác động của nó phụ thuộc vào thể chế, chính sách và năng lực quản lý. Nếu thiếu khung pháp lý và hạ tầng số đồng bộ, lời hứa dân chủ hóa tài chính sẽ chỉ là viển vông.

Ngưỡng cửa của Việt Nam

Việt Nam đang bước vào thời điểm định hình tương lai tài sản số. Câu hỏi không chỉ là “chấp nhận hay không”, mà là “quản trị thế nào để không ai bị bỏ lại phía sau”. Cải thiện hạ tầng internet, phổ cập thiết bị, tăng cường giáo dục kỹ năng số là điều kiện tiên quyết. Song song đó, cần một khung pháp lý linh hoạt, vừa khuyến khích đổi mới, vừa bảo vệ nhà đầu tư khỏi rủi ro và gian lận.

Bởi lẽ, tài sản số có thể trở thành đòn bẩy thu hẹp khoảng cách giàu nghèo – hoặc ngược lại, thành động cơ khiến phân hóa xã hội thêm sâu sắc. Tương lai phụ thuộc vào quyết định hôm nay.