Sàn vàng: Vận hành an toàn hay "sòng bạc" phái sinh?

Việc nghiên cứu thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh giá vàng tăng nóng và cơ chế quản lý cũ đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Tuy nhiên, bài toán lớn không nằm ở việc “có sàn hay không”, mà ở cách thiết kế và vận hành để biến vàng từ tài sản trú ẩn thành nguồn lực phát triển, mà không làm tổn thương ổn định vĩ mô.

Trong nhiều thập kỷ, vàng trong tâm thức người Việt chưa bao giờ chỉ là một hàng hóa hay kênh đầu tư. Vàng là “hầm trú ẩn”, là thước đo an tâm và thậm chí mang dáng dấp của một tín ngưỡng kinh tế. Chính tâm lý này tạo nên một thị trường vàng sôi động, nhưng cũng đầy nghịch lý và rủi ro.

Chuyển động chính sách và “ngưỡng cửa lịch sử”

Tại các chỉ đạo điều hành gần đây, đặc biệt là yêu cầu của Thủ tướng về việc nghiên cứu, xem xét thành lập sàn/sở giao dịch vàng quốc gia, thông điệp chính sách đã trở nên rõ ràng: thị trường vàng cần một cơ chế vận hành mới, minh bạch và hiện đại hơn.

Sau hơn một thập kỷ thực thi, Nghị định 24/2012 đã hoàn thành vai trò lịch sử trong việc chấm dứt “vàng hóa” nền kinh tế, góp phần ổn định tỷ giá và lạm phát. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, khuôn khổ này dần bộc lộ những giới hạn, đặc biệt khi giá vàng tăng gấp đôi chỉ trong vòng một năm, tạo áp lực lớn lên tâm lý thị trường và công tác điều hành.

Việc chuyển sang cơ chế mới theo Nghị định 232/2025 cho thấy định hướng rõ ràng: tháo bỏ những rào cản đã trở nên chật chội, từng bước đưa thị trường vàng vào khuôn khổ vận hành hiện đại, có kiểm soát và liên thông hơn với thế giới.

Sàn vàng: Không còn là “có thì tốt”

Trong bối cảnh đó, sàn giao dịch vàng quốc gia không còn là một phương án mang tính tùy chọn. Đây là công cụ cần thiết để đưa giao dịch vàng ra khỏi “vùng xám”, hạn chế buôn lậu, giảm méo mó giá và xa hơn là huy động nguồn lực vàng khổng lồ đang nằm trong dân.

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các sàn vàng quốc tế như Thượng Hải, London hay Mumbai, cũng như bài học từ các sàn vàng tư nhân trong nước trước đây, cho thấy: thành lập sàn là phần dễ, vận hành an toàn và hiệu quả mới là bài toán sống còn.

Vàng vật chất hay “vàng giấy”?

Câu hỏi cốt lõi đầu tiên là mô hình giao dịch. Nếu sàn chỉ tập trung vào vàng vật chất, mức độ an toàn cao hơn, song đi kèm là thách thức lớn về hậu cần, lưu kho, vận chuyển và đặc biệt là hệ thống kiểm định chất lượng thống nhất trên toàn quốc.

Ngược lại, nếu cho phép giao dịch các công cụ phái sinh hay “vàng giấy”, thanh khoản có thể bùng nổ, thu hút nhà đầu tư chuyên nghiệp. Nhưng với tâm lý đầu cơ mạnh của nhà đầu tư cá nhân Việt Nam, rủi ro đòn bẩy và biến động giá cực đoan là điều không thể xem nhẹ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, giai đoạn đầu nên ưu tiên chuẩn hóa giao dịch vàng vật chất, bảo đảm liên thông giá với thị trường thế giới, trước khi mở rộng sang các sản phẩm tài chính phức tạp hơn.

Thanh khoản, tạo lập thị trường và vai trò điều tiết

Một sàn giao dịch chỉ thực sự sống khi có thanh khoản. Bài toán đặt ra là ai sẽ đóng vai trò tạo lập thị trường, đảm bảo luôn có bên mua – bán đối ứng? Ở các thị trường lớn, vai trò này thuộc về các ngân hàng thương mại lớn và các quỹ ETF.

Tại Việt Nam, nếu thiếu các “tay to” tạo thanh khoản, sàn vàng rất dễ rơi vào tình trạng bị thao túng giá. Quan trọng hơn, để giá trong nước liên thông với thế giới, cơ chế nhập khẩu vàng cần đủ linh hoạt. Nếu nguồn cung vẫn bị siết cứng, ngay cả khi có sàn, tình trạng méo giá vẫn khó tránh.

Rủi ro thao túng và áp lực tỷ giá

Vàng là mặt hàng nhạy cảm hơn nhiều so với cổ phiếu. Do đó, hệ thống giám sát giao dịch phải đặc biệt hiện đại, với quy định chặt chẽ về ký quỹ, biên độ dao động và minh bạch dữ liệu.

Đáng chú ý, thị trường vàng luôn gắn chặt với chính sách tiền tệ và tỷ giá. Một sàn vàng vận hành sôi động có thể tạo áp lực lớn lên nhu cầu ngoại tệ nhập khẩu vàng. Với một nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam, bài toán đặt ra cho nhà điều hành là làm sao để thị trường vàng vận hành theo quy luật cung – cầu, nhưng không trở thành “van hút” USD gây bất ổn vĩ mô.

Cơ hội lớn, nhưng không dành cho sự nóng vội

Sàn giao dịch vàng quốc gia mở ra cơ hội lịch sử để hiện đại hóa thị trường tài chính, biến vàng từ tài sản “đóng” trong dân thành nguồn lực cho phát triển. Nhưng đây là “con ngựa chứng” – mạnh mẽ và khó thuần phục.

Một lộ trình thí điểm thận trọng, khung pháp lý rõ ràng và hạ tầng kỹ thuật đủ mạnh là điều kiện tiên quyết. “Dục tốc bất đạt” có lẽ chưa bao giờ đúng như lúc này với thị trường vàng Việt Nam. Nếu đi đúng nhịp, vàng có thể trở thành một trụ cột mới trong nỗ lực nâng tầm thị trường tài chính và vị thế của Việt Nam trong dòng chảy toàn cầu.