Khi kẽ hở pháp lý trở thành “cánh cửa” cho sai phạm trái phiếu

Tăng trưởng tín dụng vượt xa huy động vốn khiến nhiều ngân hàng phải đẩy mạnh phát hành trái phiếu để bổ sung nguồn vốn dài hạn, song thực tế lại phát sinh sai phạm trong quản lý và sử dụng vốn sau phát hành. Thanh tra Chính phủ chỉ ra hàng loạt kẽ hở pháp lý, đặc biệt trong giám sát và xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp, khiến rủi ro trên thị trường trái phiếu gia tăng và yêu cầu Bộ Tài chính phải kiểm điểm trách nhiệm.

Hành lang pháp lý cho phát hành trái phiếu tuy đã có, nhưng vẫn chưa đủ “độ kín” để ngăn ngừa vi phạm. Sự lỏng lẻo trong khâu kiểm soát mục đích sử dụng vốn đang tạo ra khoảng trống khiến dòng tiền bị “chệch hướng” khỏi bản chất huy động vốn lành mạnh.

Tăng trưởng huy động vốn đang chậm hơn đáng kể so với tín dụng do lãi suất tiết kiệm ở mức thấp. Trong bối cảnh đó, nhiều ngân hàng thương mại chọn phát hành trái phiếu như một kênh bổ sung vốn dài hạn để đảm bảo các chỉ tiêu an toàn và thanh khoản.

Theo Ngân hàng Nhà nước, đến ngày 29/9, dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế đạt 117,7 triệu tỷ đồng, tăng 13,37% so với cuối năm 2024. Ước tính cả năm, tín dụng có thể tăng tới 20,19% – mức cao nhất trong nhiều năm, vượt xa tốc độ tăng trưởng huy động trung bình.

Ông Phan Duy Hưng, chuyên gia phân tích cao cấp tại VIS Rating, nhận định: “Tốc độ huy động thấp buộc các ngân hàng phải phát hành trái phiếu để cải thiện cấu trúc kỳ hạn và giảm rủi ro thanh khoản”.

Dữ liệu từ Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA) cho thấy, chỉ riêng tháng 9, khối ngân hàng đã phát hành hơn 17.000 tỷ đồng trái phiếu, chiếm tới 73% trong tổng 398.000 tỷ đồng trái phiếu doanh nghiệp phát hành 9 tháng đầu năm.

Dù mục tiêu được tuyên bố là huy động nguồn vốn ổn định phục vụ cho vay trung và dài hạn, nhưng thực tế cho thấy không ít ngân hàng lại sử dụng nguồn vốn này cho vay ngắn hạn – khiến mục tiêu phát hành bị lệch hướng.

Kết luận thanh tra mới công bố của Thanh tra Chính phủ về phát hành và sử dụng vốn từ trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ đã chỉ rõ: một số ngân hàng thương mại có sai phạm trong quản lý và sử dụng nguồn vốn huy động.

Giải trình với cơ quan chức năng, một số ngân hàng như ACB, VIB, OCB… cho rằng tiền huy động từ trái phiếu được “nhập chung vào giỏ vốn kinh doanh tổng thể”, nên việc tách biệt và theo dõi dòng vốn cụ thể cho từng khoản vay hay khách hàng là rất khó.

Tuy nhiên, chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cảnh báo, việc sử dụng nguồn vốn dài hạn cho vay ngắn hạn tiềm ẩn rủi ro mất cân đối kỳ hạn, đặc biệt trong bối cảnh lãi suất và thanh khoản thị trường có thể biến động mạnh. Theo ông, để linh hoạt hóa công cụ trái phiếu, nhiều ngân hàng đã “biến tấu” kỳ hạn hoặc cơ cấu phát hành nhằm dễ dàng mua bán, chuyển nhượng hơn — điều này vô hình trung tạo ra lỗ hổng trong công tác giám sát.

Thực tế, Thanh tra Chính phủ cũng chỉ ra rằng từ năm 2015 đến giữa 2023, việc chậm sửa đổi và hoàn thiện các quy định về phát hành, quản lý và sử dụng vốn trái phiếu đã tạo “kẽ hở” cho các doanh nghiệp yếu kém phát hành ồ ạt trái phiếu rủi ro, thiếu minh bạch về mục đích sử dụng vốn.

Một số doanh nghiệp thậm chí lợi dụng sự lỏng lẻo của cơ chế để lập phương án phát hành không chi tiết, sử dụng vốn tùy tiện, dẫn đến nhiều sai phạm nghiêm trọng.

Nguyên nhân sâu xa, theo cơ quan thanh tra, nằm ở sự chậm trễ trong xây dựng và hoàn thiện thể chế quản lý trái phiếu doanh nghiệp. Cụ thể, quy định về xếp hạng tín nhiệm – ban hành từ năm 2014 – đến tận năm 2020 mới được áp dụng, nhưng chưa bắt buộc cho tới đầu năm 2024. Trong suốt giai đoạn “trống” này, hàng loạt doanh nghiệp năng lực yếu vẫn phát hành trái phiếu, gây rủi ro lớn cho hệ thống tài chính và nhà đầu tư.

Kết luận của Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh trách nhiệm của Bộ Tài chính – cơ quan chủ quản lĩnh vực này – trong việc chậm trễ triển khai quy định, đồng thời kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo kiểm điểm, xử lý trách nhiệm đối với các cá nhân, đơn vị để xảy ra hạn chế và vi phạm trong quản lý thị trường trái phiếu.