Vì sao nhiều lãnh đạo ngành điện bị khởi tố trong giai đoạn vừa qua?

Mỗi khi xuất hiện những vụ khởi tố lớn trong lĩnh vực năng lượng hay hạ tầng, phản ứng đầu tiên của thị trường thường là lo ngại. Nhưng với nhà đầu tư dài hạn, câu hỏi quan trọng không phải là "có vụ án hay không", mà là "sau những vụ án đó, Nhà nước đang muốn xây dựng điều gì?".

Theo tôi, những gì đang diễn ra phản ánh một xu hướng rất rõ: Việt Nam đang bước vào giai đoạn thanh lọc mạnh mẽ nhất trong nhiều năm trở lại đây để chuẩn bị cho một chu kỳ phát triển mới. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành điện, mà là quá trình nâng chuẩn quản trị của cả nền kinh tế.

Việc thanh tra, điều tra và xử lý sai phạm không nhằm triệt tiêu một ngành nghề nào. Ngược lại, mục tiêu là loại bỏ những mắt xích yếu, những hành vi làm méo mó thị trường như thông thầu, lợi ích nhóm, vi phạm quản trị hay thất thoát tài sản. Một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh và bền vững không thể dựa trên sự dễ dãi với sai phạm. Dòng vốn chỉ chảy mạnh khi niềm tin vào tính minh bạch và kỷ luật thị trường được củng cố.

Đặc biệt, chúng ta cần nhìn rõ vai trò của ngành năng lượng trong giai đoạn tới. Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP ở mức cao trong nhiều năm tới, nhưng muốn tăng trưởng thì trước tiên phải có điện. Nền kinh tế chủ yếu phát triển các ngành công nghiệp nặng, tiêu hao nhiều năng lượng. Cứ tăng 1% GDP thì nhu cầu tiêu thụ điện tăng khoảng 1,5% - 1,8% Không có điện sẽ không có mở rộng sản xuất, không có FDI chất lượng cao, không có AI, trung tâm dữ liệu, bán dẫn, xe điện hay đường sắt tốc độ cao. Điện không còn đơn thuần là một ngành kinh tế, mà đã trở thành hạ tầng của mọi ngành kinh tế.

Đó là lý do Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh đưa ra quy mô đầu tư chưa từng có. Chỉ riêng giai đoạn 2026-2030, ngành điện cần khoảng 136,3 tỷ USD vốn đầu tư, tương đương gần 3,6 triệu tỷ đồng. Xa hơn, tổng nhu cầu vốn đến năm 2050 lên tới khoảng 835 tỷ USD. Đây không còn là một kế hoạch đầu tư thông thường mà là một siêu chu kỳ đầu tư hạ tầng năng lượng kéo dài hàng chục năm. Hàng nghìn km đường dây 500kV, hàng chục dự án LNG, điện gió ngoài khơi, năng lượng tái tạo, trung tâm dữ liệu và các khu công nghiệp thế hệ mới đều cần được xây dựng trên nền tảng nguồn điện ổn định.

Chính vì quy mô đầu tư quá lớn nên việc làm sạch ngành điện lúc này càng trở nên cần thiết. Nếu chuẩn bị giải ngân hơn 136 tỷ USD trong 5 năm tới mà hệ thống vẫn tồn tại những lỗ hổng về quản trị, thông thầu hay lợi ích nhóm thì rủi ro thất thoát nguồn lực quốc gia sẽ vô cùng lớn. Vì vậy, thanh lọc không phải vì ngành điện yếu. Thanh lọc là vì ngành điện quá quan trọng để được phép tồn tại những sai phạm kéo dài.

Một điểm đáng chú ý khác là chu kỳ đầu tư năng lượng mới không chỉ đến từ Nhà nước. Hàng loạt tập đoàn tư nhân lớn như Vingroup, Hòa Phát, Xuân Thiện, T&T cùng nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước đang gia tăng hiện diện trong lĩnh vực năng lượng, từ điện khí LNG, điện gió, hạ tầng điện cho tới các trung tâm dữ liệu tiêu thụ điện quy mô lớn. Điều này cho thấy giới doanh nghiệp đang nhìn thấy cơ hội tăng trưởng rất dài hạn từ ngành năng lượng Việt Nam.

Nếu nhìn lại giai đoạn 2022-2023, chúng ta từng chứng kiến những đợt xử lý mạnh tay với trái phiếu doanh nghiệp, thao túng chứng khoán và các sai phạm trong bất động sản. Khi đó, rất nhiều người bi quan. Nhưng sau thanh lọc là quá trình hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin thị trường và tạo nền tảng cho một chu kỳ phát triển bền vững hơn. Lịch sử cho thấy, một thị trường khỏe mạnh không phải là thị trường không có sai phạm, mà là thị trường dám phát hiện, dám xử lý và dám sửa chữa sai phạm.

Tôi không phủ nhận rằng trong chu kỳ vừa qua đã có một bộ phận cá nhân và doanh nghiệp làm giàu bằng những hành vi không minh bạch. Nhưng có lẽ chu kỳ đó đang dần khép lại. Chu kỳ mới sẽ thuộc về những doanh nghiệp làm thật, tạo giá trị thật, quản trị tốt và có năng lực cạnh tranh thực sự.

Ngành điện vốn là lĩnh vực có đặc thù kỹ thuật rất cao, quy mô đầu tư lớn và chuỗi triển khai kéo dài qua nhiều đơn vị từ tư vấn, thiết kế, xây lắp, cung ứng thiết bị đến vận hành. Với đặc thù đó, nguy cơ phát sinh sai sót trong quản lý hoặc thậm chí sai phạm nếu thiếu cơ chế giám sát là điều bất kỳ quốc gia nào cũng phải đối mặt. Điều quan trọng không phải là có phát hiện sai phạm hay không, mà là có đủ quyết tâm để xử lý và ngăn chặn hay không.

Với nhà đầu tư, điều quan trọng là không nhầm lẫn giữa rủi ro của một doanh nghiệp với triển vọng của cả một ngành, cũng không nên nhầm lẫn giữa việc xử lý sai phạm với việc từ bỏ chiến lược phát triển. Ngược lại, càng xử lý mạnh càng cho thấy quyết tâm xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch hơn trước khi bước vào chu kỳ giải ngân hạ tầng lớn nhất trong nhiều năm tới.

Thanh lọc có thể tạo ra nỗi sợ trong ngắn hạn. Nhưng chính sự thanh lọc hôm nay mới là nền móng cho một chu kỳ tăng trưởng dài hạn, minh bạch hơn, bền vững hơn. Bởi một quốc gia muốn vươn mình không chỉ cần tăng trưởng nhanh, mà còn phải tăng trưởng trên nền tảng của kỷ cương, pháp quyền và những doanh nghiệp tạo ra giá trị thực.