Vì sao Hòa Phát sẵn sàng gánh khoản nợ 6.500 tỷ tại mỏ sắt Quý Xa?

Đề xuất tiếp quản mỏ sắt Quý Xa (Lào Cai) bằng cách mua lại toàn bộ khoản nợ khoảng 6.500 tỷ đồng của liên doanh cũ đang thu hút sự chú ý lớn của thị trường, khi bên được nhắc đến là Tập đoàn Hòa Phát (HPG) – doanh nghiệp thép lớn nhất Việt Nam hiện nay. Dưới góc nhìn của nhiều chuyên gia, đây không đơn thuần là một thương vụ xử lý nợ, mà là bước đi mang tính chiến lược, gắn với bài toán tự chủ nguyên liệu và mục tiêu công nghiệp hóa dài hạn.

Bài toán quặng sắt của ngành thép Việt Nam

Quặng sắt là nguyên liệu đầu vào then chốt trong sản xuất thép. Việc phụ thuộc lớn vào nguồn nhập khẩu khiến các doanh nghiệp thép trong nước chịu rủi ro kép từ biến động giá quặng thế giới và tỷ giá ngoại tệ. Theo ước tính, mỗi năm Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 30 triệu tấn quặng sắt, với giá trị không dưới 3 tỷ USD.

Hòa Phát dù là “ông lớn” trong ngành thép nhưng hiện vẫn phải nhập khẩu phần lớn quặng sắt phục vụ sản xuất. Việc tham gia khai thác quặng tại Úc giúp doanh nghiệp phần nào chủ động hơn, song vẫn chịu tác động mạnh từ chu kỳ giá toàn cầu. Trong bối cảnh đó, việc sở hữu và khai thác một mỏ quặng lớn trong nước được xem là lời giải căn cơ cho bài toán tự chủ nguyên liệu.

Mỏ Quý Xa – “di sản” dang dở của một đại dự án thua lỗ

Mỏ sắt Quý Xa có trữ lượng ước tính khoảng 120 triệu tấn, từng được cấp phép khai thác từ năm 2007 cho Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM) – liên doanh giữa các đối tác Việt Nam và Trung Quốc. Trong đó, Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL) nắm 46,85% vốn, Công ty Khoáng sản Lào Cai (LAMICO) nắm 8,1% và Công ty Gang thép Côn Minh (KISC – Trung Quốc) sở hữu 45%.

Dự án khai thác mỏ Quý Xa gắn với Nhà máy gang thép Lào Cai từng được kỳ vọng tạo cú hích cho chuỗi sản xuất thép trong nước. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ triển khai, dự án lại trở thành một trong những đại dự án thua lỗ điển hình của ngành Công Thương.

Trong giai đoạn 2007–2020, liên doanh mới chỉ khai thác được khoảng 20 triệu tấn quặng, tương đương chưa đến 20% tổng trữ lượng. Gần 100 triệu tấn quặng còn lại vẫn nằm dưới lòng đất khi giấy phép khai thác hết hiệu lực. Quá trình triển khai bộc lộ nhiều tồn tại, từ mô hình quản trị bất lợi cho phía Việt Nam đến việc xuất khẩu quặng không hiệu quả, gây thất thoát tài nguyên và vốn Nhà nước. Dự án để lại khoản nợ lớn, ước khoảng 6.500 tỷ đồng, mà liên doanh không còn khả năng chi trả.

Vì sao Hòa Phát “xung phong” gánh nợ?

Theo đánh giá của chuyên gia Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), khả năng Hòa Phát được chấp thuận tiếp quản mỏ Quý Xa là khá cao, bởi đề xuất này giải quyết đồng thời nhiều bài toán tồn đọng của Nhà nước.

Trước hết, phương án Hòa Phát mua lại khoản nợ giúp xử lý dứt điểm “cục nợ xấu” kéo dài nhiều năm, góp phần bảo toàn vốn Nhà nước và duy trì việc làm cho khoảng 2.000 lao động địa phương. Thay vì để mỏ quặng tiếp tục “đóng băng”, tài nguyên quốc gia được đưa trở lại phục vụ sản xuất trong nước.

Quan trọng hơn, Hòa Phát cam kết không khai thác và xuất khẩu quặng thô, mà chế biến sâu, hướng tới sản xuất thép ray phục vụ các dự án đường sắt trọng điểm, bao gồm đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam. Đây là điểm then chốt giúp đề xuất của Hòa Phát phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp và chiến lược hạ tầng quốc gia.

Lợi ích dài hạn cho Hòa Phát

Nếu được tiếp quản mỏ Quý Xa, Hòa Phát có cơ hội “mở khóa” biên lợi nhuận trong dài hạn nhờ tự chủ nguồn quặng. Nguồn nguyên liệu nội địa không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí logistics, mà còn hạn chế rủi ro tỷ giá – yếu tố thường xuyên bào mòn lợi nhuận khi phải chi trả ngoại tệ cho nhập khẩu.

Ở tầm nhìn dài hạn, việc khép kín chuỗi giá trị từ khai thác quặng – luyện gang – sản xuất thép đặc biệt sẽ giúp Hòa Phát gia tăng lợi thế cạnh tranh về giá thành, đặc biệt trong các dự án hạ tầng quy mô lớn, nơi yếu tố chi phí đóng vai trò then chốt.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng dự án sẽ không thể mang lại hiệu quả ngay lập tức. Hòa Phát có thể phải đối mặt với nhiều thách thức, từ xử lý các vấn đề pháp lý tồn đọng trong mô hình liên doanh cũ, xin cấp phép khai thác mới, đến đầu tư thêm vốn để nâng cấp công nghệ khai thác và luyện kim.

Mảnh ghép trong chiến lược “từ mỏ quặng đến đường ray”

Cuối năm 2025, Hòa Phát đã khởi công Nhà máy sản xuất Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất với tổng vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, công suất thiết kế 700.000 tấn/năm. Dự kiến, sản phẩm ray đường sắt đầu tiên sẽ ra lò vào năm 2027, phục vụ các dự án đường sắt cao tốc, đường sắt liên vùng và hệ thống metro tại các đô thị lớn.

Nếu mỏ Quý Xa được đưa vào khai thác trở lại dưới sự tiếp quản của Hòa Phát, tập đoàn này sẽ tiến thêm một bước trong việc hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín “từ mỏ quặng đến đường ray”. Đây không chỉ là câu chuyện lợi nhuận của một doanh nghiệp, mà còn gắn với bài toán an ninh nguyên liệu và năng lực sản xuất thép chiến lược của Việt Nam trong dài hạn.