Từ cơn sốt bùng nổ AI đến suy thoái kinh tế

Giữa làn sóng đổ hàng ngàn tỷ USD vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo cùng mức định giá cổ phiếu bị thổi phồng trên thị trường chứng khoán, Giáo sư Ian Goldin tại Đại học Oxford cảnh báo việc bong bóng AI vỡ tung chỉ còn là vấn đề thời gian và có thể đẩy nền kinh tế toàn cầu vào suy thoái.

Ảo tưởng về cú hích năng suất từ AI

Sự phân cực giữa phe lạc quan và phe bi quan về AI đang ngày càng sâu sắc. Những người lạc quan tin rằng AI sẽ tạo cú hích mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế và mở ra một kỷ nguyên thịnh vượng. Ngược lại, phe bi quan coi công nghệ này là mối đe dọa sống còn đối với nhân loại. Họ lo ngại trước khi đẩy con người đến bờ vực diệt vong, AI sẽ gây ra làn sóng thất nghiệp hàng loạt và tạo nên một thế giới bị giám sát toàn diện cùng những thực tại ảo. Vậy nhận định nào mới chính xác và các chính phủ có thể làm gì để ngăn chặn rủi ro thảm họa?

Giới mộ điệu AI vẫn không ngừng ca ngợi tác động đột phá của công nghệ này đối với năng suất lao động. CEO Dario Amodei của Anthropic từng dự báo tăng trưởng GDP của Mỹ sẽ vọt lên mức 10-15% từ con số 2% khiêm tốn hiện nay. Trong khi đó, tỷ phú Elon Musk kỳ vọng AI sẽ giúp tốc độ tăng trưởng kinh tế Mỹ tăng gấp đôi lên mức trên 4% ngay trong năm tới và sẽ sớm thay thế con người ở hầu hết mọi ngành nghề.

Tuy nhiên, kỳ vọng này chỉ là một ảo tưởng. Cơn sốt xây dựng trung tâm dữ liệu cùng đà tăng nóng của thị trường chứng khoán có thể thúc đẩy tăng trưởng trong ngắn hạn nhưng động lực này sẽ sớm hạ nhiệt. Thực tế tại các quốc gia phát triển cho thấy phần lớn hoạt động kinh tế tập trung ở những lĩnh vực mà AI rất khó cải thiện năng suất. Điển hình trong số đó là ngành xây dựng, dịch vụ lưu trú - ăn uống, chăm sóc trẻ em và người cao tuổi hay các dịch vụ cá nhân hóa.

AI quả thực có thể nâng cao sản lượng trong lĩnh vực sản xuất chế tạo và các ngành chuyên môn như pháp lý và tài chính - ngân hàng. Dù vậy, toàn bộ các nhóm ngành này chỉ đóng góp khoảng 20% quy mô nền kinh tế tại Mỹ và Anh. Ngay cả trong kịch bản AI giúp tăng gấp đôi năng suất ở các lĩnh vực trên thì tổng sản lượng kinh tế cũng chỉ tăng thêm tối đa 20%.

Lực cản đối với tăng trưởng kinh tế

Ở chiều ngược lại, chính AI có thể trở thành lực cản kéo lùi tăng trưởng kinh tế thông qua nhiều kênh khác nhau. Trước hết, cơn khát điện năng từ các trung tâm dữ liệu sẽ đẩy chi phí năng lượng leo thang. Hệ quả trực tiếp là áp lực lạm phát gia tăng và buộc mặt bằng lãi suất phải neo ở mức cao trong thời gian dài hơn.

Thứ hai, thành tựu rõ nét đầu tiên của AI nhiều khả năng nằm ở việc kéo dài tuổi thọ con người nhờ kiểm soát tốt các bệnh mãn tính như tiểu đường và rút ngắn thời gian nghiên cứu thuốc mới. Dù mang ý nghĩa tích cực về mặt y tế, bước tiến này lại làm trầm trọng thêm tình trạng già hóa dân số và gây áp lực lớn lên hệ thống hưu trí cũng như an sinh xã hội. Nguyên nhân là do y học vẫn chưa tạo được đột phá tương xứng trong điều trị chứng sa sút trí tuệ và các bệnh thoái hóa thần kinh. Khi đó, một phần lớn lực lượng lao động và ngân sách chi tiêu công sẽ phải dồn sang lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi thay vì phân bổ cho các khu vực kinh tế có năng suất cao hơn.

Đáng lo ngại hơn cả là dòng vốn khổng lồ lên tới 2.4 ngàn tỷ USD đang đổ vào cuộc đua hạ tầng AI và con số này vẫn chưa dừng lại. Đằng sau làn sóng đầu tư ồ ạt này là khối nợ phình to cùng mức định giá bị thổi phồng trên cả thị trường chứng khoán lẫn các quỹ đầu tư tư nhân. Chỉ tính riêng tại bang Ohio (Mỹ), gã khổng lồ bán dẫn Nvidia đã cam kết rót tới 105 tỷ USD để mở rộng hạ tầng AI.

Việc quả bong bóng này vỡ tung chỉ còn là vấn đề thời gian. Một cú sập trên thị trường tài chính chắc chắn sẽ cuốn phăng giá trị các quỹ hưu trí và đánh sập niềm tin tiêu dùng, qua đó kìm hãm đà tăng trưởng và thậm chí châm ngòi cho một cuộc suy thoái kinh tế.

Bên cạnh đó, tốc độ phát triển thần tốc của AI đòi hỏi các quốc gia phải nhanh chóng nâng cấp lưới điện, tái cấu trúc quy trình vận hành doanh nghiệp và cải tổ hệ thống giáo dục. Thế nhưng, tỷ lệ đầu tư tại Mỹ và Anh hiện lại đang chững lại hoặc suy giảm. Đà tăng trưởng năng suất sẽ tiếp tục suy yếu khi ngày càng nhiều doanh nghiệp và người lao động hụt hơi trước guồng quay công nghệ. Ngược lại, tỷ lệ đầu tư tại nhiều thị trường mới nổi đang cao gấp đôi so với Anh và Mỹ. Các nền kinh tế này cũng sở hữu lợi thế cạnh tranh lớn nhờ ít chịu gánh nặng từ hạ tầng lỗi thời hay chi phí chăm sóc dân số già.

Hệ lụy chính trị và khoảng cách giàu nghèo

Sự trỗi dậy của AI còn làm gia tăng cái giá phải trả về mặt chính trị trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế trì trệ. Các chính phủ buộc phải cắt giảm phúc lợi xã hội và dịch vụ công để ưu tiên ngân sách cho các nhu cầu cấp bách như quốc phòng hay ứng phó biến đổi khí hậu. Nợ công phình to làm cạn kiệt dư địa tài khóa trong khi các đề xuất tăng thuế luôn vấp phải sự phản đối gay gắt từ công chúng. Hệ quả là nhà nước sẽ ngày càng mất khả năng hỗ trợ tài chính cho những lao động bị mất việc làm bởi AI.

Thay vì tạo ra sân chơi bình đẳng, AI lại thúc đẩy sự tập trung thu nhập và hoạt động kinh tế vào một nhóm nhỏ. Trong nền kinh tế tri thức lấy AI làm trọng tâm, chỉ một vài đô thị lớn mới đủ điều kiện trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo. Các doanh nghiệp năng động thường co cụm lại gần nhau và tập trung quanh những nơi có hạ tầng dịch vụ cao cấp nhằm thu hút nhân sự trình độ cao.

Xu hướng này khiến thành quả từ AI chỉ chảy vào một số ít khu vực và tăng thêm khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Trong khi đó, mô hình làm việc từ xa đã bộc lộ hạn chế về khả năng kích thích sáng tạo, học hỏi thực tế và mở rộng mạng lưới quan hệ công việc. Do vậy, hình thức này khó có thể phân bổ cơ hội việc làm đủ rộng để vực dậy những địa phương đang suy thoái.

Trách nhiệm của chính phủ là đảm bảo mức sống cơ bản cho người dân ở mọi nơi nhưng không một chính sách công nghiệp nào có thể tạo ra việc làm đồng đều tại mọi địa phương. Nỗ lực vực dậy các vùng kinh tế khó khăn bằng cách rút nguồn lực từ những đầu tàu tăng trưởng có nguy cơ kéo lùi toàn bộ nền kinh tế. Giải pháp hiệu quả hơn là phát triển nhà ở vừa túi tiền và hạ tầng giao thông thuận tiện để người lao động dễ dàng dịch chuyển đến nơi có việc làm. Hiện mức độ dịch chuyển lao động tại Mỹ, Anh và Bắc Âu đã giảm một nửa so với 50 năm trước do giá nhà đất leo thang, chi phí nuôi dạy con cái đắt đỏ và hệ thống giao thông công cộng kém hiệu quả.

Nỗi lo của người dân về một "cơn địa chấn mất việc làm" do AI gây ra là hoàn toàn có cơ sở. Nhóm nghiên cứu của tôi tại Đại học Oxford ước tính có tới 50% tổng số việc làm tại Anh và Mỹ đang đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi tự động hóa. Những công việc mới được tạo ra lại đòi hỏi bộ kỹ năng hoàn toàn khác biệt và thường tập trung ở các trung tâm kinh tế cách xa nơi có việc làm bị xóa sổ. Vì thế, việc đa số người lao động coi AI là mối đe dọa trực tiếp tới sinh kế là điều dễ hiểu.

Làn sóng ồ ạt xây dựng trung tâm dữ liệu cũng đang thổi bùng sự phản đối mang màu sắc dân túy nhắm vào AI. Các cơ sở hạ tầng này không chỉ bị cáo buộc làm giá điện tăng vọt mà còn gây ô nhiễm tiếng ồn và tiêu thụ lượng nước khổng lồ trong khi lại tạo ra rất ít việc làm dài hạn cho người dân bản địa. Khi kinh tế địa phương suy giảm, quan chức đắc cử sẽ ngày càng chịu nhiều sức ép từ các cử tri đang phẫn nộ và đòi hỏi chính quyền phải có biện pháp can thiệp.

Bên cạnh việc khoét sâu bất bình đẳng và tiếp tay cho chủ nghĩa chính trị cực đoan, AI còn làm leo thang căng thẳng địa chính trị toàn cầu. Quan điểm coi phát triển AI là cuộc đua "kẻ thắng ăn cả" dường như là vấn đề duy nhất còn giữ được sự đồng thuận của cả hai đảng ở Washington. Nỗi ám ảnh về việc Trung Quốc vươn lên thống trị lĩnh vực AI đang được giới hoạch định chính sách Mỹ dùng làm lý do để nới lỏng quy định quản lý, qua đó trao toàn quyền cho Thung lũng Silicon chạy đua phát triển công nghệ bất chấp rủi ro.

Cuộc đua không có người chiến thắng

Niềm tin rằng một quốc gia đơn lẻ có thể giành chiến thắng tuyệt đối trong cuộc đua AI là một nhận thức sai lầm. Dù một nước có rót bao nhiêu vốn đầu tư hay sở hữu đội ngũ nhân tài hùng hậu đến đâu thì các bước tiến công nghệ cũng sẽ nhanh chóng bị sao chép và cải tiến ở nơi khác. Hơn nữa, không một chính phủ nào đủ khả năng tự mình kiểm soát toàn bộ rủi ro do AI tạo ra.

Đơn cử, một đại dịch sinh học do AI thiết kế sẽ không dừng lại trước bất kỳ biên giới quốc gia nào. Một tác nhân AI vượt khỏi tầm kiểm soát của con người cũng nguy hiểm như nhau bất kể nó xuất phát từ Mỹ hay Trung Quốc. Hợp tác quốc tế là con đường duy nhất để kiềm chế những mối đe dọa này. Tuy nhiên, các lệnh kiểm soát xuất khẩu chip của Mỹ nhắm vào Trung Quốc cùng việc hạn chế hợp tác khoa học đang khiến khả năng phối hợp giữa hai siêu cường trở nên bất khả thi.

Việc quá chú trọng vào rủi ro an ninh quốc gia cũng đang làm lu mờ những mối nguy trực diện hơn như làn sóng mất việc làm hàng loạt và tấn công mạng tràn lan. Tham vọng độc chiếm ngôi vương AI còn làm xói mòn lòng tin chiến lược giữa các nước và gây cản trở nỗ lực hợp tác toàn cầu trong việc giải quyết biến đổi khí hậu, dịch bệnh hay xung đột vũ trang.

Đáng chú ý, những quốc gia chịu thiệt hại nặng nề nhất từ cuộc đua AI có thể lại là những nước thậm chí không góp mặt trong cuộc chơi này. Trong Báo cáo Phát triển Thế giới 2026, Ngân hàng Thế giới từng nhận định AI mở ra "cơ hội hiếm có để vươn tới sự thịnh vượng" cho các nước đang phát triển nhờ khả năng đi tắt đón đầu tương tự giai đoạn bùng nổ điện thoại di động và năng lượng tái tạo. Thực tế, hạ tầng kết nối số đã giúp các nước này bỏ qua giai đoạn lắp đặt điện thoại cố định. Cùng với đó, các giải pháp công nghệ tài chính và y tế số cũng giúp hàng triệu người thu nhập thấp tiếp cận dịch vụ với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với mô hình truyền thống.

Dù vậy, quy luật đi tắt đón đầu này không còn đúng với AI. Công nghệ mới đang xóa sổ nhóm việc làm chi phí thấp và mang tính lặp lại, vốn là bệ phóng đầu tiên trong tiến trình công nghiệp hóa tại châu Âu, châu Mỹ và châu Á trước đây. Robot hiện dần thay thế công nhân trên dây chuyền sản xuất trong khi các công cụ trò chuyện tự động trên nền tảng đám mây đang đe dọa xóa sổ ngành tổng đài chăm sóc khách hàng với hơn 17 triệu lao động trên toàn cầu.

Xu hướng này vốn đã là bài toán nan giải đối với các nền kinh tế phát triển và cả Trung Quốc trong bối cảnh lực lượng lao động thu hẹp vì tỷ lệ sinh thấp. Nhưng tại châu Phi, tình hình còn nghiêm trọng hơn nhiều khi lục địa này cần tạo ra tới 21 triệu việc làm mới mỗi năm chỉ để đáp ứng tốc độ tăng dân số. Giữa lúc nguồn vốn viện trợ quốc tế cạn kiệt và biến đổi khí hậu tàn phá nặng nề, thu nhập tại khu vực Hạ Sahara châu Phi hiện đã giảm 3.4% so với một thập kỷ trước. Thay vì mở ra "cơ hội hiếm có" để bứt phá, AI sẽ khiến các quốc gia nghèo nhất thế giới ngày càng tụt lại phía sau.

Tương lai không chờ đợi

Dù có nguy cơ làm sâu sắc thêm sự phân hóa trong nội bộ từng quốc gia và trên phạm vi toàn cầu nhưng thế giới vẫn không thể quay lưng với AI. Công nghệ này trên thực tế đang mang lại những bước đột phá chưa từng có trong nghiên cứu y sinh. Điển hình là việc AI giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát triển thuốc mới, bao gồm cả phác đồ điều trị bệnh Parkinson và nhiều căn bệnh hiếm gặp do chính công nghệ này phát hiện ra.

Bài toán đặt ra là phải đảm bảo AI phục vụ lợi ích của toàn nhân loại chứ không chỉ làm giàu cho một nhóm thiểu số. Lịch sử các cuộc cách mạng công nghệ trước đây đã để lại nhiều bài học đắt giá. Cuộc Cách mạng Công nghiệp từng giúp nâng cao thu nhập cho người lao động tại Anh nhưng phải mất tới một thế kỷ để thành quả đó lan tỏa tới đại đa số người dân. Trong suốt giai đoạn chuyển giao ấy, tuổi thọ trung bình của người lao động đã sụt giảm nghiêm trọng vì ô nhiễm và điều kiện làm việc khắc nghiệt trong các công xưởng, buộc Chính phủ Anh nhiều lần phải điều động quân đội để trấn áp các cuộc biểu tình của công nhân. Cũng chính những tiến bộ kỹ thuật này đã tiếp tay cho việc công nghiệp hóa chế độ nô lệ và thúc đẩy các cuộc chiến tranh thuộc địa.

Xa hơn nữa vào bốn thế kỷ trước đó, sự ra đời của máy in đã mở đường cho thời kỳ Phục hưng với hàng loạt thành tựu rực rỡ về khoa học và nghệ thuật. Tuy nhiên, chính công cụ giúp lan tỏa tư tưởng khoa học và chủ nghĩa nhân văn này cũng bị tu sĩ người Ý Girolamo Savonarola lợi dụng để in truyền đơn chính trị nhằm công kích tự do tư tưởng và kích động đám đông đốt phá sách vở cùng các tác phẩm nghệ thuật. Nhà thần học Martin Luther cũng sử dụng máy in để thách thức quyền lực của Giáo hội Công giáo và vô tình châm ngòi cho hàng thế kỷ xung đột tôn giáo đẫm máu tại châu Âu. Hệ quả là tinh thần tranh luận cởi mở và sự đa dạng tư tưởng của thời kỳ Phục hưng bị bóp nghẹt, khiến nhân loại phải mất thêm 160 năm nữa mới bước vào Thời kỳ Khai sáng.

AI mang sức mạnh chuyển đổi tương tự nhưng tốc độ diễn tiến lại nhanh hơn gấp bội. Trong cuộc Cách mạng Công nghiệp, các chính phủ từng có cả một thế kỷ để từng bước cải thiện điều kiện lao động và phân bổ lại sự thịnh vượng cho số đông. Nhưng với làn sóng AI hiện nay, thế giới sẽ không còn nhiều thời gian đến thế để sửa sai và điều chỉnh chính sách.