Thị trường đồng bước vào giai đoạn thiếu hụt cấu trúc từ 2025 đến 2029

Thị trường đồng toàn cầu đang đối mặt với một căng thẳng cấu trúc kéo dài khi nhu cầu do điện khí hóa, xe điện và hạ tầng dữ liệu AI tăng tốc vượt xa tốc độ mở rộng sản lượng luyện kim. Ước tính từ 2026 đến 2029, thâm hụt đồng có thể lên tới hơn 1.1 triệu tấn, đẩy giá lên mức cao lịch sử và tạo ra áp lực nguồn cung khó giải quyết ngay tức thì. Tình trạng này không chỉ do thiếu mỏ mới mà còn vì đường cong phát triển dự án, suy giảm độ quặng và bottleneck tinh luyện khiến thiếu hụt càng kéo dài.

1. CĂNG THẲNG CUNG - CẦU ĐỒNG LÀ CẤU TRÚC, KHÔNG CHỈ LÀ TỪNG ĐỢT

Tình trạng hiện tại vượt xa chu kỳ cung - cầu bình thường:

Năm 2025 chứng kiến một bước chuyển từ dư cung nhẹ sang thâm hụt thị trường ngày càng sâu. Dự báo thâm hụt tinh luyện đồng sẽ vào khoảng 590,000 tấn năm 2026 và mở rộng lên 1.1 triệu tấn vào năm 2029, trong khi giá đồng đã được ghi nhận ở mức khoảng 12,306 USD/tấn vào cuối năm 2025. Đây không phải sự thiếu hụt tạm thời mà là hệ quả của tăng trưởng nhu cầu kéo dài vượt quá năng lực sản xuất mới.

Bản đồ thương mại đồng tinh luyện toàn cầu năm cho thấy dòng chảy cung – cầu đồng tập trung mạnh vào một số quốc gia chủ chốt, phản ánh sự mất cân đối rõ rệt giữa khu vực sản xuất và khu vực tiêu thụ. Trung Quốc chiếm khoảng 42% tổng lượng nhập khẩu đồng tinh luyện của thế giới, giữ vai trò trung tâm trong nhu cầu tiêu thụ toàn cầu. Ở chiều ngược lại, Chile là quốc gia xuất khẩu lớn nhất với khoảng 27% thị phần, khẳng định vị thế nguồn cung chủ lực. Các nền kinh tế công nghiệp như Mỹ, Nhật Bản, Đức, Italy, Đài Loan, Australia và Kazakhstan vừa tham gia nhập khẩu vừa xuất khẩu, cho thấy vai trò trung gian quan trọng trong chuỗi giá trị. Cấu trúc thương mại này cho thấy chuỗi cung ứng đồng toàn cầu phụ thuộc cao vào một số điểm nút chiến lược, khiến thị trường dễ tổn thương trước các rủi ro địa chính trị, gián đoạn sản xuất hoặc thay đổi chính sách thương mại.

Căng thẳng này khác biệt với các chu kỳ trước bởi nó không chỉ do yếu tố kinh tế vĩ mô hay đầu cơ mà bởi nhu cầu cơ bản thay đổi cấu trúc thị trường. Khi nhu cầu tăng nhanh qua nhiều ngành quan trọng từ xe điện đến cơ sở hạ tầng dữ liệu, mà năng lực sản xuất luyện kim đồng không kịp mở rộng, mỗi năm thị trường bị ép vào “thâm hụt sâu hơn”.

Mối tương quan cung - cầu đã bị phá vỡ - truyền thống dự đoán cân bằng thị trường không còn đúng khi nhu cầu không tuân theo chu kỳ kinh tế thông thường, mà được thúc đẩy bởi các chính sách năng lượng mới và chuyển dịch hạ tầng dài hạn.

2. NHU CẦU ĐIỆN HÓA VÀ AI ĐANG ĐỔI MỚI THỊ TRƯỜNG ĐỒNG

Các chương trình điện khí hóa, đặc biệt là xe điện, yêu cầu 3 - 4 lần lượng đồng nhiều hơn so với xe chạy xăng. Đây là mức tăng lượng nguyên liệu cực kỳ lớn khi các nhà sản xuất xe đặt mục tiêu mở rộng năng lực sản xuất. Bên cạnh đó, nhu cầu cải tạo và nâng cấp lưới điện cho tích hợp năng lượng tái tạo cũng đòi hỏi các hệ thống truyền tải và phân phối bằng đồng không thể thay thế.

Trong khi đó các trung tâm dữ liệu phục vụ cho AI và điện toán hiệu năng cao cần lượng đồng khổng lồ để đáp ứng các hệ thống làm mát và phân phối điện. Theo các phân tích ngành, năng lực xây dựng trung tâm dữ liệu AI có thể nhân lên gấp ba lần nhu cầu đồng từ hạ tầng này đến năm 2030, khiến mức tiêu thụ gia tăng không ngừng.

Đặc biệt, các yếu tố này không biến mất trong suy thoái kinh tế - trái lại, chúng được thúc đẩy bởi các quy định chính sách và tiến trình chuyển đổi năng lượng nghiêm ngặt, do đó không giống như nhu cầu xây dựng hay sản xuất truyền thống, đây là nền tảng nhu cầu bền vững cho những năm tới.

3. GIỚI HẠN CUNG DO THỜI GIAN PHÁT TRIỂN VÀ CHẤT LƯỢNG QUẶNG XUỐNG CẤP

Việc phát triển một mỏ đồng mới là quá trình dài hạn 12 - 18 năm, từ khám phá đến giai đoạn hoạt động thương mại. Các rào cản như tiến trình cấp phép, tài chính, xây dựng và giải quyết môi trường cộng đồng khiến nguồn cung mới không thể ra thị trường ngay cả khi giá đồng tăng cao.

Không chỉ vậy, độ quặng trung bình trên thế giới giảm đến 25% trong thập kỷ này, khiến mỗi tấn đồng khai thác đòi hỏi nhiều nguyên liệu thô hơn và chi phí lớn hơn. Điều này tạo ra một rào cản kỹ thuật và chi phí bổ sung, đẩy chi phí sản xuất lên cao và làm chậm tiến độ vận hành các dự án mới.

Nguồn cung mới từ các dự án đang xây dựng khó đáp ứng nhu cầu toàn cầu sau 2025, dự báo thâm hụt tinh luyện thị trường từ 2025 và không đủ bù đắp đến 2030. Ngoài ra, sự tập trung sản xuất tại vài khu vực chủ chốt như Chile, Peru, Trung Quốc và Cộng hòa Dân chủ Congo tạo ra rủi ro địa chính trị và môi trường riêng, làm tăng nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Việc thiếu đầu tư thăm dò trong nhiều năm trước cũng khiến chuỗi cung ứng không có “dự trữ tiềm năng” để bù đắp ngay khi nhu cầu tăng đột ngột.

4. NÚT THẮT TINH LUYỆN VÀ BỐ CỤC GIỚI HẠN THANH KHOẢN

Thị trường đồng không chỉ đối mặt với thiếu hụt quặng mà còn bị bóp nghẹt ở khâu tinh luyện, nơi quyết định khả năng đưa đồng từ mỏ ra thị trường tiêu thụ cuối cùng. Ngay cả trong kịch bản nguồn cung quặng tương đối ổn định, năng lực tinh luyện không theo kịp đã tạo ra một điểm nghẽn mang tính cấu trúc.

Tại Trung Quốc - trung tâm tinh luyện đồng lớn nhất thế giới - nhiều nhà máy vẫn chỉ vận hành quanh 76% công suất, phản ánh những giới hạn về kỹ thuật, chi phí và khả năng tiếp cận nguyên liệu phù hợp cho tinh luyện.

Điểm nghẽn này làm gia tăng độ trễ giữa khai thác và tiêu thụ, khiến nguồn cung đồng tinh luyện sẵn sàng cho thị trường không phản ánh đúng lượng quặng khai thác thực tế. Khi quá trình chuyển đổi từ quặng sang sản phẩm cuối cùng bị chậm lại, thị trường vật chất trở nên căng thẳng hơn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu tăng nhanh từ các ngành đòi hỏi đồng tinh luyện chất lượng cao như điện, xe điện và hạ tầng dữ liệu. Điều này khiến thâm hụt không chỉ tồn tại trên giấy tờ mà lan sang thị trường giao ngay, ảnh hưởng trực tiếp đến thanh khoản.

Về dài hạn, nút thắt tinh luyện làm suy yếu khả năng tự điều chỉnh của thị trường, bởi việc mở rộng công suất tinh luyện cũng đòi hỏi vốn lớn, thời gian dài và sự ổn định chính sách tương tự như phát triển mỏ mới. Khi cả khâu khai thác lẫn tinh luyện đều không thể mở rộng nhanh chóng, thị trường đồng rơi vào trạng thái thiếu hụt kéo dài, trong đó thanh khoản bị siết chặt và giá cả phản ánh rõ rệt sự khan hiếm vật lý hơn là yếu tố đầu cơ tài chính.

5. GIÁ VÀ TÂM LÝ THỊ TRƯỜNG TRONG BỐI CẢNH BẤT ỔN

Giá đồng đã đạt mức quanh 12,306 USD/tấn vào cuối năm 2025, đánh dấu một giai đoạn tăng mạnh kéo dài suốt năm. Điều này không chỉ do tài chính mà phản ánh thiếu hụt vật lý trong thị trường: giá giao ngay cao hơn giá kỳ hạn (backwardation) cho thấy nhu cầu vật chất vượt quá cung ngay lập tức.

Cấu trúc giá này thường chỉ xuất hiện khi thị trường gặp mức thiếu hụt thực sự, không phải do kỳ vọng tương lai. Tình trạng này khiến các nhà sản xuất và người mua phải đối mặt với chi phí cao hơn, ảnh hưởng đến quyết định chiến lược lưu kho, sản xuất và đầu tư.

KẾT LUẬN

Căng thẳng đồng hiện nay là một hiện tượng cấu trúc, dài hạn và đa chiều, không chỉ bởi thiếu nguyên liệu thô mà còn do rào cản phát triển dự án, chất lượng quặng giảm, nút thắt tinh luyện và nhu cầu tiêu thụ mới chưa từng có. Tình hình này hứa hẹn còn kéo dài suốt giai đoạn 2026-2029, tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức cho thị trường, các ngành công nghiệp sử dụng đồng và nhà đầu tư chiến lược.