Những lần thị trường sụp đổ: Lịch sử lặp lại, chỉ có tên gọi là khác

Có một câu nói vui trong giới đầu tư: “Lịch sử không lặp lại, nhưng nó thường có vần điệu.” Nếu bạn đọc lại những cuộc khủng hoảng tài chính lớn nhất trong 400 năm qua, bạn sẽ thấy kịch bản gần như không đổi: lòng tham đẩy giá lên trời, một sự kiện nhỏ châm ngòi, rồi nỗi sợ hãi kéo tất cả xuống vực chỉ trong vài tuần. Hãy cùng ngồi lại, kể vài câu chuyện cũ - vì hiểu quá khứ là cách rẻ nhất để không phải trả học phí đắt đỏ ở hiện tại.

Củ hoa tulip đắt hơn một căn nhà

Chuyện bắt đầu ở Hà Lan thế kỷ 17. Người ta phát cuồng vì một loại hoa mới du nhập từ Thổ Nhĩ Kỳ: tulip. Những giống hoa hiếm, có vân sọc lạ mắt, dần trở thành biểu tượng địa vị. Rồi một điều kỳ lạ xảy ra: người ta không mua hoa để trồng nữa, mà mua để bán lại - giá củ hoa tăng gấp hàng chục lần chỉ trong vài tháng, có lúc một củ tulip quý hiếm được đổi ngang giá một căn nhà ở Amsterdam.

Tháng 2 năm 1637, tại một phiên đấu giá bình thường, không ai chịu trả giá nữa. Không có lý do rõ ràng, không có tin xấu nào cụ thể - chỉ là đến một ngày, người mua biến mất. Giá tulip sụp đổ trong vài ngày, kéo theo hàng loạt nhà đầu cơ phá sản.

Khi một tài sản tăng giá chỉ vì “ai cũng đang mua”, chứ không phải vì giá trị sử dụng thực, đó là dấu hiệu của bong bóng - dù đó là hoa tulip thế kỷ 17 hay một loại tài sản nào đó bạn đang nghe bàn tán rôm rả hôm nay.

Thứ Ba Đen Tối và cuộc Đại Suy Thoái

Những năm 1920 ở Mỹ là thời kỳ hoàng kim: kinh tế bùng nổ, ai cũng nghĩ mình có thể làm giàu từ chứng khoán, kể cả người đánh giày cũng bàn chuyện mua cổ phiếu ký quỹ. Chỉ cần bỏ ra 10% giá trị, phần còn lại vay margin - một công thức hoàn hảo để khuếch đại cả lợi nhuận lẫn thua lỗ.

Ngày 24/10/1929 - “Thứ Năm Đen Tối” - thị trường bắt đầu rung lắc. Nhưng cú đánh thực sự đến vào ngày 29/10, “Thứ Ba Đen Tối”, khi chỉ số Dow Jones lao dốc gần 12% chỉ trong một phiên. Vì phần lớn nhà đầu tư dùng đòn bẩy, khi giá giảm, các lệnh gọi ký quỹ (margin call) buộc họ phải bán tháo để trả nợ, tạo thành vòng xoáy giảm giá không điểm dừng. Cuộc khủng hoảng này không chỉ dừng ở phố Wall - nó kéo theo cuộc Đại Suy Thoái kéo dài cả thập kỷ, hàng triệu người mất việc trên toàn cầu.

Đòn bẩy là con dao hai lưỡi. Nó khiến bạn giàu nhanh hơn khi thị trường đi đúng hướng, nhưng cũng có thể xóa sạch tài sản chỉ trong vài ngày khi thị trường quay đầu.

Nhảy đến năm 1987. Ngày 19/10, một ngày sau này được gọi là “Black Monday”, chỉ số Dow Jones giảm 22,6% chỉ trong một phiên - mức giảm trong một ngày tệ nhất lịch sử chứng khoán Mỹ, tính đến nay vẫn chưa bị phá vỡ. Điều đáng sợ là không có một tin tức khủng khiếp nào xảy ra hôm đó.

Nguyên nhân chính đến từ các chương trình giao dịch tự động (program trading) - máy tính được lập trình để tự động bán khi giá giảm đến một ngưỡng nhất định. Khi giá bắt đầu giảm, máy tính bán ra, khiến giá giảm thêm, kích hoạt thêm lệnh bán từ các máy tính khác - một vòng lặp không ai kiểm soát được.

Công nghệ giúp thị trường vận hành nhanh hơn, nhưng cũng có thể khuếch đại hoảng loạn nhanh hơn con người có thể phản ứng. Đây cũng là lý do vì sao ngày nay các sàn giao dịch có cơ chế “ngắt mạch” (circuit breaker) để tạm dừng giao dịch khi giá biến động quá mạnh.

Bong bóng dot-com: khi “chấm com” là đủ để giàu

Cuối những năm 1990, chỉ cần tên công ty có đuôi “.com” là đủ để giá cổ phiếu tăng dựng đứng, bất kể công ty đó có lãi hay thậm chí có doanh thu hay không. Nhà đầu tư tin rằng internet sẽ thay đổi tất cả - điều này đúng, nhưng tốc độ họ định giá các công ty internet lại nhanh hơn nhiều so với tốc độ các công ty đó thực sự tạo ra giá trị.

Tháng 3/2000, bong bóng vỡ. Chỉ số Nasdaq mất gần 78% giá trị trong hai năm sau đó. Hàng loạt công ty internet từng được định giá hàng tỷ đô biến mất hoàn toàn. Nhưng thú vị là, giữa đống đổ nát đó, những công ty có nền tảng kinh doanh thực sự vững chắc - như Amazon hay eBay - vẫn sống sót và sau này trở thành những gã khổng lồ.

Một xu hướng công nghệ có thể đúng về dài hạn, nhưng điều đó không có nghĩa mọi công ty ăn theo xu hướng đó đều đáng đầu tư. Phân biệt giữa “câu chuyện hay” và “doanh nghiệp tốt” là kỹ năng sống còn.

Nếu các cuộc khủng hoảng trước chủ yếu giới hạn trong thị trường chứng khoán, thì năm 2008 là lúc cả hệ thống ngân hàng toàn cầu suýt sụp đổ. Nguyên nhân bắt nguồn từ thị trường cho vay thế chấp dưới chuẩn (subprime mortgage) ở Mỹ: ngân hàng cho vay mua nhà dễ dàng đến mức cả những người không có khả năng trả nợ cũng được vay, rồi các khoản vay này được “đóng gói” thành sản phẩm tài chính phức tạp và bán khắp thế giới.

Khi giá nhà ở Mỹ ngừng tăng rồi bắt đầu giảm, hàng loạt người vỡ nợ. Nhưng vì các khoản nợ xấu này đã được “cắt nhỏ trộn lẫn” vào rất nhiều sản phẩm tài chính khác nhau, không ai biết chính xác mức độ rủi ro thực sự nằm ở đâu. Ngày 15/9/2008, ngân hàng đầu tư Lehman Brothers - một trong những định chế tài chính lớn nhất nước Mỹ - tuyên bố phá sản. Thị trường toàn cầu hoảng loạn, tín dụng đóng băng, và cuộc khủng hoảng lan sang cả nền kinh tế thực, kéo theo hàng triệu người mất nhà, mất việc trên toàn thế giới.

Rủi ro không biến mất khi bạn “đóng gói” nó lại thành sản phẩm phức tạp - nó chỉ trở nên khó nhìn thấy hơn. Và khi cả hệ thống tài chính quá gắn kết với nhau, một mắt xích yếu có thể kéo sập cả chuỗi.

2020: cú sập nhanh nhất, nhưng cũng là bài học về phục hồi

Tháng 3/2020, khi đại dịch Covid-19 lan rộng và các nước lần lượt phong tỏa, thị trường chứng khoán toàn cầu trải qua một trong những đợt giảm nhanh nhất lịch sử - chỉ trong vài tuần, S&P 500 mất khoảng 34% giá trị. Nhưng khác với các cuộc khủng hoảng trước, lần này chính phủ và ngân hàng trung ương các nước phản ứng cực nhanh: bơm tiền, hạ lãi suất, tung các gói hỗ trợ khổng lồ. Kết quả là thị trường phục hồi cũng nhanh không kém - chỉ vài tháng sau, nhiều chỉ số đã lấy lại toàn bộ những gì đã mất.

Không phải cuộc khủng hoảng nào cũng cần nhiều năm để phục hồi. Những ai hoảng loạn bán tháo ở đáy tháng 3/2020 đã bỏ lỡ một trong những đợt phục hồi mạnh nhất lịch sử ngay sau đó.

Vậy, điều gì lặp lại qua tất cả những câu chuyện này?

Nhìn lại gần 400 năm, từ củ hoa tulip đến bong bóng dot-com, có vài sợi dây chung kéo dài xuyên suốt:

- Bong bóng luôn bắt đầu từ một câu chuyện hợp lý, rồi bị đẩy đi quá xa bởi lòng tham và tâm lý đám đông (”ai cũng đang kiếm tiền từ cái này, sao mình lại đứng ngoài”).

- Đòn bẩy luôn là chất xúc tác khiến mọi thứ tệ hơn. Nợ giúp bạn thắng lớn khi đúng, nhưng cũng khiến bạn mất tất cả nhanh hơn khi sai.

- Không ai gõ chuông báo hiệu đỉnh hay đáy. Những người tự tin nhất về “lần này sẽ khác” thường là những người mất nhiều nhất.

- Khủng hoảng luôn kết thúc, và thị trường luôn phục hồi - dù có thể mất vài tháng hoặc cả thập kỷ. Vấn đề là bạn có còn đủ vốn và đủ bình tĩnh để ở lại đến lúc đó hay không.

Thị trường sẽ còn sụp đổ nữa - có thể vì một lý do hoàn toàn mới mà chưa ai nghĩ tới. Nhưng nếu có một điều bạn mang theo từ những câu chuyện này, hãy để đó là sự tỉnh táo: đừng vay nợ quá tay để đuổi theo một cơn sốt, và đừng để nỗi sợ hãi khiến bạn bán tháo đúng lúc đáy đang hình thành.