Một vụ án, cả ngành kim cương chao đảo: Điều gì đang thực sự xảy ra?

Liệu cú sốc từ chuyên án buôn lậu kim cương chỉ là biến cố của một vài doanh nghiệp, hay đang phơi bày điểm yếu lớn nhất của cả thị trường - nơi giá trị của một viên đá được xây dựng chủ yếu bằng niềm tin?

Ngày 20/6/2026, Công an tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Công an TP.HCM khám xét 20 địa điểm, bắt giữ 22 người và thu giữ hơn 1.100 viên kim cương. Theo điều tra, kim cương được thu gom tại Ấn Độ, tập kết ở Hồng Kông, rồi vận chuyển trái phép vào Việt Nam qua các sân bay mà không khai báo hải quan. Từ năm 2024, đường dây thực hiện 141 chuyến vận chuyển, đưa hơn 28.000 viên kim cương vào Việt Nam với doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng. Đến ngày 14/7, điều tra mở rộng xác định hơn 30.000 viên kim cương buôn lậu với trị giá trên 1.500 tỷ đồng.

Khi điều tra mở rộng, mắt xích giữ vai trò xác lập giá trị kim cương bị đặt dấu hỏi. Cơ quan điều tra khởi tố lãnh đạo các công ty kiểm định, bao gồm Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (PNJ-LAB), Công ty TNHH Vàng bạc và Đá quý Kim Lý, Công ty TNHH Ngọc Tâm và Công ty TNHH Đầu tư NCA. Chứng thư kiểm định không chỉ mô tả đặc tính viên đá, mà còn là cơ sở để thị trường xác lập giá trị. Khi mắt xích ấy bị đặt dấu hỏi, niềm tin đối với toàn bộ thị trường bị ảnh hưởng.

Sau công bố chuyên án, cổ phiếu PNJ giảm mạnh. Theo dữ liệu, giá cổ phiếu PNJ giảm gần 40% so với đầu năm 2026, khiến giá trị vốn hóa doanh nghiệp giảm hơn 23.800 tỷ đồng. PNJ nhanh chóng có động thái trấn an nhà đầu tư, khẳng định kim cương đều được kiểm định theo chuẩn GIA và lên kế hoạch thuê đơn vị kiểm định, kiểm toán độc lập quốc tế. Tuy nhiên, dòng tiền của doanh nghiệp bị căng thẳng do lượng hàng mua lại từ khách hàng cần thời gian xử lý trước khi đưa trở lại kinh doanh.

Từ giữa tháng 7, hàng loạt cửa hàng kinh doanh kim cương tại TP.HCM liên tiếp thông báo tạm dừng hoạt động hoặc hạn chế dịch vụ. Các cửa hàng liên quan trực tiếp vụ án như Kim Lý, Ngọc Tâm đã đóng cửa. Những cửa hàng vẫn còn mở cửa cũng chịu áp lực lớn, với điện thoại liên tục từ khách hàng muốn bán lại kim cương. Nhiều doanh nghiệp buộc phải kéo giãn thời gian thanh toán, tạm ngừng nhận thu đổi hoặc áp dụng hạn mức thu mua theo ngày để cân đối dòng tiền.

Trong nhiều năm, kim cương được bán kèm theo lời hứa mua lại với mức thiệt hại đã được dự tính trước. Lời hứa này khiến kim cương mang dáng dấp của một tài sản có thể rút tiền khi cần. Tuy nhiên, một viên đá mua lại phải trải qua nhiều trạm: đối chiếu hóa đơn, kiểm tra nguồn gốc, tái kiểm định, phân loại, làm sạch, đánh bóng, rồi chờ người mua mới. Tiền chi ra xuất hiện gần như ngay, nhưng tiền quay về chậm hơn, sau nhiều công đoạn. Khi hàng nghìn người cùng muốn bước qua một cánh cửa hẹp, lời hứa mua lại trở thành phép thử lớn nhất đối với dòng tiền doanh nghiệp.