Liệu chúng ta có đang bị nghèo đi?

Việt Nam chúng ta đang bước vào “ kỷ nguyên vươn mình” với mục tiêu GDP tăng trưởng liên tục hai con số xuyên suốt chu kỳ kinh tế 2026-2030. Tính đến hết 6 tháng đầu năm 2026, GDP chúng ta vẫn tăng trưởng 8,18% so với cùng kỳ 2025. Trong khi đó, chính phủ vẫn đang quyết tâm cao độ cho mục tiêu tăng trưởng 6 tháng cuối năm là 11,9%, qua đó hướng tới hoàn thành mục tiêu hai con số trong cả năm 2026.

Tuy nhiên, có một thực trạng phũ phàng rằng, dù kinh tế tăng trưởng mạnh (GDP tăng cao) nhưng đa số người dân lại đang trở nên nghèo đi. Đây là nghịch lý thực tế của dòng tiền, xuất phát từ sự bất đối xứng trong phân phối thu nhập và áp lực chi phí sinh hoạt. Thực tế này tương đối phổ biến nếu chúng ta nhìn vào các quốc gia phát triển trước đó như Mỹ, Hàn, Nhật hay gần nhất là Trung Quốc. Để hiểu hơn về điều này, trước hết, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của việc tăng trưởng GDP.

A. Bản chất của số liệu GDP: GDP tăng vọt không phản ánh đúng hoàn toàn sự phân bổ thu nhập, áp lực lạm phát thực tế và đà bứt tốc quá nhanh của giá cả tài sản thiết yếu. Bản chất, GDP tăng trưởng có sự đóng mạnh mẽ rất lớn từ các khối kinh tế lớn, cụ thể như:

1. Sự đóng góp lớn từ khối FDI: Hơn 70% giá trị xuất khẩu và phần lớn lợi nhuận công nghiệp chế tạo, bán lẻ thuộc về doanh nghiệp nước ngoài. Điều này đồng nghĩa với việc sẽ có một phần tương đối dòng tiền sẽ chảy ra nước ngoài. Về danh nghĩa, giá trị làm ra vẫn nằm trong GDP nhưng một phần lợi nhuận thực tế được chuyển về nước sở tại của các tập đoàn ngoại.

2. Động lực từ đầu tư công: GDP tăng mạnh nhờ nhà nước đẩy mạnh chi tiêu công và hạ tầng, dòng tiền này cần nhiều thời gian để thẩm thấu đến túi tiền từng người dân.

3. Đóng góp của các Chaebol Việt: Việt Nam đang có nhiều dấu hiệu cho thấy đang đi đúng như mô hình phát triển kinh tế của Hàn Quốc những năm 1960s. Bằng việc tập trung phát triển các siêu tập đoàn như VIN Group, Hòa Phát, FPT, Viettel, EVN, Petrolimex…, Chúng ta đang kỳ vọng những con hổ này sẽ đưa chúng ta tiến thẳng vào các quốc gia có thu nhập trung bình cao bền vững, trở thành một nước công nghiệp vào năm 2045. Nhưng, mặt trái là nhóm cá nhân, doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ gặp nhiều khó khăn, thậm chí bị lụi tàn dần cho dòng tiền, chính sách sẽ được ưu ái tập trung cho nhóm “ Chaebol Việt”. Điều này sẽ dẫn tới sự bất đối xứng trong phân bổ thu nhập và nâng cao cuộc sống người dân.

B. Thực trạng GDP tăng và đại đa số chúng ta đang nghèo đi là có thật ?

Nếu nhìn vào các quốc gia phát triển trước đó, thời kỳ tăng tốc GDP của họ cũng luôn đi kèm với lạm phát, sự phân hóa giàu nghèo tương đối rõ. Thực tế đã chỉ ra rằng:

1. Lạm phát thực tế cao hơn tốc độ tăng thu nhập:

- Bão giá mặt hàng thiết yếu: Chi phí siêu thị, tiền thuê nhà, xăng dầu, ăn uống ngoài tăng nhanh rõ rệt. Giá xăng dầu tăng, các mặt hang khác tăng theo, thậm chí tăng mạnh hơn. Nhưng, khi giá xăng dầu được điều chỉnh giảm về lúc ban đầu, giá cả các mặt hang thiết yếu khác lại không giảm, hoặc chưa giảm tương ứng.

- Lương cơ bản tăng không kịp lạm phát: Thu nhập thực tế tăng không đủ bù các chi phí phát sinh thêm, khiến sức mua bị co hẹp, gây khó khan cho cả người dân lẫn nhà sản xuất kinh doanh.

2. Tài sản vẫn neo ở mức cao: Giá nhà đất, chung cư, và vàng đang neo ở mức cao, gấp hàng chục lần thu nhập bình quân. Theo thống kê, một người lao động phải mất 25-30 dựa trên thu nhập hiện tại để có thể sở hữu được 01 căn nhà ở các đô thị lớn.

C. Phân hóa giàu nghèo ngày càng rõ theo mô hình đồ thị hình chữ K

Đây là một thuật ngữ kinh tế mô tả sự phục hồi và phát triển không đồng đều giữa các nhóm ngành hoặc tầng lớp xã hội sau một cuộc khủng hoảng, giống như hai nét vẽ phân kỳ của chữ "K". Trong phân hóa giàu nghèo, mô hình này cho thấy sự chênh lệch sâu sắc: người giàu ngày càng giàu thêm trong khi người nghèo bị tụt lại phía sau. Dưới đây là các đặc điểm chi tiết của đồ thị này:

- Nhánh đi lên (Nửa trên của chữ K): Đại diện cho tầng lớp giàu có, các doanh nghiệp lớn và giới đầu tư. Họ được hưởng lợi từ sự tăng trưởng của thị trường tài chính, chứng khoán và công nghệ. Nhóm này có tài sản đa dạng, thu nhập tiếp tục tăng và tự tin chi tiêu mạnh tay.

- Nhánh đi xuống (Nửa dưới của chữ K): Đại diện cho người lao động thu nhập thấp, người làm việc trong các ngành nghề truyền thống và các doanh nghiệp nhỏ. Họ phải đối mặt với tình trạng đình trệ, tiền lương không bắt kịp lạm phát, chi phí sinh hoạt tăng cao và nợ nần chồng chất.

Để dễ hiểu hơn, chúng ta cứ hình dung khoảng 20% nhóm thượng lưu và doanh nghiệp lớn nắm giữ đến 80% tài sản, thúc đẩy GDP bứt tốc. Trong khi đó, khu vực đại chúng vẫn dậm chân tại chỗ khi chiếm tới 80% dân số, các doanh nghiệp nhỏ chịu áp lực lớn, tiêu dùng suy yếu thấy rõ.

1. Nguyên nhân cốt lõi tạo ra sự phân hóa theo mô hình chữ K

- Sở hữu tài sản: Người giàu nắm giữ phần lớn cổ phiếu và bất động sản, do đó họ thu lợi khổng lồ khi thị trường tài sản tăng giá, trong khi người có thu nhập thấp chủ yếu sống dựa vào tiền lương.

- Khoảng cách công nghệ: Sự trỗi dậy của công nghệ và Trí tuệ Nhân tạo (AI) ưu tiên những lao động có tay nghề cao (làm việc trong lĩnh vực STEM, tự động hóa, công nghệ), đồng thời gây áp lực cắt giảm nhân sự lên các công việc dịch vụ hoặc hỗ trợ.

- Mức độ chịu đòn bẩy tài chính: Trong môi trường lãi suất cao và lạm phát, các hộ gia đình nghèo dễ bị tổn thương hơn do họ dành phần lớn thu nhập cho các nhu cầu thiết yếu như thực phẩm và nhà ở.

2. Hệ lụy có thể xảy ra

Sự kéo giãn liên tục của chữ K làm thu hẹp tầng lớp trung lưu và tạo ra rào cản ngăn cách lớn về cơ hội thăng tiến kinh tế. Dựa trên phân tích từ CNBC, bất bình đẳng gia tăng có thể dẫn đến sự bất ổn về kinh tế vĩ mô và gây căng thẳng xã hội. Để giải quyết vấn đề này, các chính phủ thường phải sử dụng các biện pháp như kiểm soát tốt thuế, chống tham nhũng, cắt giảm chi phí vận hành bộ máy, hỗ trợ an sinh xã hội mục tiêu, đào tạo nghề và kiểm soát vật giá.