Khi bong bóng thị trường trở thành hệ thống: Hiểu đúng về “bubble” trong kỷ nguyên AI

🔸 Thị trường tài chính thường xuyên hình thành bong bóng do sự kết hợp của tâm lý đám đông, niềm tin phi lý và động lực lợi nhuận ngắn hạn.

🔸 Bong bóng không chỉ gây rủi ro cho nhà đầu tư mà còn tạo ra những chu kỳ tăng trưởng bất thường, khiến định giá tách rời hoàn toàn khỏi nền tảng lợi nhuận thực.

🔸 Dưới đây trình bày về quy luật hình thành bong bóng, lý do nó tiếp tục lặp lại và cách nhà đầu tư nên hành xử trong bối cảnh thị trường phi lý kéo dài.

1. TÂM LÝ NHÀ ĐẦU TƯ - GỐC RỄ CỦA MỌI BONG BÓNG

Bong bóng thị trường không hình thành vì dữ liệu tài chính, mà vì cảm xúc của con người. Khi giá tài sản bắt đầu tăng, nhà đầu tư tin rằng xu hướng sẽ tiếp tục vô hạn, từ đó đổ thêm tiền vào thị trường. Đây là nền tảng của vòng phản hồi tích cực: giá tăng => mua thêm => giá tăng hơn. Niềm tin này được củng cố bởi sự tự tin quá mức, cảm giác “không thể thua” và mong muốn chạy theo đám đông.

Khi nhận thấy người khác đang kiếm tiền dễ dàng, nhà đầu tư có xu hướng bỏ qua rủi ro, chỉ tập trung vào lợi nhuận trước mắt. Điều này được chính thị trường “thưởng” bằng việc giá tiếp tục leo thang, củng cố ảo giác rằng mức định giá cao là hợp lý. Tâm lý đám đông lấn át phân tích cơ bản, và sự phi lý trở thành tiêu chuẩn hành xử mới.

Quan trọng hơn, sự hưng phấn thường khiến nhà đầu tư tin rằng lần này “khác với mọi lần”, rằng công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới hoặc môi trường chính sách mới sẽ hợp thức hóa định giá. Đây chính là yếu tố khiến bong bóng kéo dài vượt xa khả năng lý giải hợp lý.

2. ĐỊNH GIÁ VƯỢT XA THỰC TẾ - KHI GIÁ KHÔNG CÒN LIÊN QUAN TỚI LỢI NHUẬN

Trong mọi bong bóng, định giá tài sản luôn vượt xa khả năng tạo ra dòng tiền thực tế của doanh nghiệp. Giá cổ phiếu không còn dựa trên lợi nhuận hiện tại, mà dựa trên kỳ vọng tương lai ngày càng phi lý. Khi kỳ vọng tăng tốc nhanh hơn tốc độ cải thiện lợi nhuận, thị trường bước vào trạng thái mất cân bằng.

Một số nhà đầu tư thường lý giải mức giá cao bằng các mô hình định giá mới hoặc câu chuyện tăng trưởng “vô hạn”. Nhưng thực tế, lợi nhuận doanh nghiệp chỉ có thể tăng theo chu kỳ kinh tế, còn giá cổ phiếu lại tăng theo cảm xúc. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế này chính là lõi của bong bóng.

Điều đáng chú ý là trong giai đoạn giữa của bong bóng, giá tăng mạnh mà hầu như không gặp trở ngại. Nhà đầu tư dần tin rằng việc giá tăng chính là bằng chứng cho giá trị nội tại. Đây là khi thị trường tách rời hoàn toàn khỏi nền tảng cơ bản và cũng là giai đoạn rủi ro lớn nhất, dù ít ai nhận ra.

3. VÌ SAO BONG BÓNG LUÔN LẶP LẠI – DÙ AI CŨNG BIẾT NÓ RẤT NGUY HIỂM

Dù lịch sử đã chứng minh bong bóng luôn kết thúc trong đau đớn, nó vẫn liên tục lặp lại. Lý do: con người không thay đổi. Tâm lý tham lam, sợ bỏ lỡ cơ hội và mong muốn kiếm tiền nhanh khiến nhà đầu tư hành xử giống nhau qua nhiều thế hệ.

Chu kỳ bong bóng cũng được thúc đẩy bởi môi trường lãi suất, thanh khoản dồi dào và chính sách tài chính lỏng lẻo. Khi tiền rẻ, nhà đầu tư chấp nhận rủi ro cao hơn và không còn chú trọng nhiều đến định giá. Điều này tạo điều kiện để bong bóng nhân rộng và lan sang nhiều nhóm tài sản.

Bong bóng tiếp tục tồn tại vì cho đến khi nó vỡ, nhà đầu tư vẫn nghĩ rằng họ có thể thoát ra kịp thời. Đây là ảo giác phổ biến: “Tôi sẽ rút trước khi quá muộn.” Trên thực tế, bong bóng luôn vỡ nhanh hơn khả năng phản ứng của số đông. Nhưng khi đang ở trong cuộc chơi, cảm xúc khiến nhà đầu tư tin rằng họ sẽ là ngoại lệ.

4. DẤU HIỆU CHO THẤY THỊ TRƯỜNG ĐANG ĐI QUÁ XA

Một trong những dấu hiệu quan trọng của bong bóng là khi giá tài sản tăng quá nhanh so với lịch sử, trong khi lợi nhuận doanh nghiệp không cải thiện tương xứng. Thị trường bắt đầu được dẫn dắt bởi những câu chuyện tăng trưởng, thay vì dữ liệu cụ thể. Khi các mô hình định giá truyền thống bị bỏ qua, bong bóng thường bước vào giai đoạn cuối.

Nguồn vốn cũng dịch chuyển khỏi các doanh nghiệp chất lượng sang những công ty “triển vọng mơ hồ”. Đây là lúc dòng tiền trở nên đầu cơ: giá tăng không phải vì giá trị nội tại, mà vì nhà đầu tư kỳ vọng “người sau” sẽ mua với giá cao hơn. Mô hình này chỉ có thể tồn tại khi niềm tin chung còn mạnh.

Khi các nhà đầu tư bắt đầu sử dụng đòn bẩy cao, vay tiền để mua tài sản và giao dịch theo xu hướng, thị trường trở nên mong manh hơn. Chỉ một cú sốc nhỏ cũng có thể gây ra bán tháo dây chuyền, đẩy thị trường trở lại với các mức định giá hợp lý.

5. NHÀ ĐẦU TƯ NÊN LÀM GÌ KHI THỊ TRƯỜNG TRỞ NÊN PHI LÝ?

Trong môi trường thị trường bị cảm xúc chi phối, điều quan trọng là nhà đầu tư giữ kỷ luật và dựa vào dữ liệu. Không nên chạy theo các cổ phiếu chỉ vì chúng đang tăng mạnh, cũng không nên sử dụng đòn bẩy khi định giá đã quá cao. Việc duy trì danh mục cân bằng và tập trung vào doanh nghiệp có nền tảng thực là cách bảo vệ lợi nhuận trước khi thị trường điều chỉnh.

Nhà đầu tư cũng cần nhận thức rằng thời điểm bong bóng vỡ rất khó đoán. Việc cố gắng “timing” thị trường thường dẫn đến sai lầm lớn. Thay vào đó, nên giảm rủi ro khi thị trường xuất hiện các dấu hiệu tăng trưởng phi lý, đồng thời duy trì tỷ trọng tiền mặt hợp lý.

Cuối cùng, không nên để nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội chi phối quyết định đầu tư. Bong bóng đem lại lợi nhuận lớn, nhưng chỉ dành cho những người rời cuộc chơi đúng lúc. Phần lớn nhà đầu tư thường tham gia quá trễ và rút ra quá muộn. Kỷ luật chính là yếu tố phân tách giữa người kiếm lời và người chịu thiệt hại.

🔎 KẾT LUẬN

Bong bóng thị trường là kết quả của sự kết hợp giữa tâm lý đám đông, kỳ vọng phi lý và môi trường thuận lợi về thanh khoản. Chúng có thể kéo dài rất lâu và tạo ra mức định giá vượt xa thực tế, khiến nhà đầu tư dễ đánh mất khả năng phán đoán.

Để sống sót trong môi trường như vậy, nhà đầu tư cần một chiến lược rõ ràng: ưu tiên doanh nghiệp có nền tảng, hạn chế đòn bẩy, kiểm soát rủi ro và không chạy theo đám đông. Thị trường có thể hành xử phi lý lâu hơn khả năng chịu đựng của nhà đầu tư, nhưng kỷ luật và sự tỉnh táo luôn giúp họ đứng vững trước các chu kỳ biến động.