IPO và "cú rơi" định giá

Sau hào quang chào sàn, nhiều cổ phiếu “bom tấn” trên HoSE rơi vào nhịp điều chỉnh mạnh, phản ánh tâm lý phòng thủ của nhà đầu tư trước những mức định giá cao hơn sức chịu đựng của thị trường.

"Nếu doanh nghiệp có câu chuyện tốt và mức giá phù hợp, thị trường vẫn sẽ đón nhận tích cực"

Sau quãng thời gian dài trầm lắng, thị trường chứng khoán Việt Nam trong năm qua đã chứng kiến sự trở lại dồn dập của các thương vụ IPO và niêm yết cổ phiếu. Phát súng mở màn đến từ việc Vinpearl đưa cổ phiếu VPL trở lại sàn HoSE, tạo lực kích hoạt cho làn sóng niêm yết mới. Đến giữa năm, thị trường bước vào giai đoạn tăng tốc khi ba “ông lớn” ngành chứng khoán — Techcombank Securities (TCX), VPBankS (VPX) và VPS (VCK) — lần lượt IPO chỉ trong vài tháng.

Song song với các thương vụ chào sàn mới, dòng vốn còn được khuấy động bởi những đợt chuyển sàn quy mô lớn từ UPCoM sang HoSE, tiêu biểu như Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) và Masan Consumer (MCH). Ngoài ra, thị trường cũng ghi nhận những cái tên lần đầu xuất hiện trên bản đồ chứng khoán công khai, trong đó có F88 lên UPCoM.

Không ít cổ phiếu trong số này nhanh chóng được gắn mác “bom tấn”, thu hút sự quan tâm mạnh mẽ của giới đầu tư và môi giới. Các đợt chào bán của TCX, VPX và VCK đều ghi nhận lượng đăng ký mua vượt xa kế hoạch, thậm chí có thương vụ thu hút hơn 26.000 nhà đầu tư — con số hiếm gặp trên thị trường Việt Nam.

Sự hưng phấn ban đầu đã phản ánh trực tiếp vào diễn biến giá. VPL từng vươn lên mức 106.300 đồng, cao hơn gần 50% so với giá tham chiếu ngày đầu niêm yết. TCX tăng gần 21%, BSR hơn 18%, trong khi F88 có thời điểm lập đỉnh 276.000 đồng/cổ phiếu, tương ứng mức tăng trên 465%.

Tuy nhiên, sau giai đoạn bùng nổ, thị trường nhanh chóng quay về trạng thái sàng lọc. Tính đến trước kỳ nghỉ Tết, VCK đã giảm gần 23% so với giá tham chiếu phiên đầu, MCH và VPX điều chỉnh quanh mức 12%. Nếu so với đỉnh từng thiết lập, VPL mất gần 19,5% giá trị, còn F88 giảm xấp xỉ 33%.

Lý giải diễn biến này, ông Phạm Nguyễn Hoàng Huy, chuyên viên phân tích tại FinSuccess, cho rằng việc giá cổ phiếu biến động mạnh sau niêm yết là hiện tượng không bất thường. Thị trường trong ngắn hạn chưa chắc phản ánh đầy đủ giá trị nội tại doanh nghiệp, trong khi diễn biến giá còn chịu tác động lớn từ bối cảnh bên ngoài như vĩ mô, thanh khoản hay rủi ro địa chính trị. Khi tâm lý nhà đầu tư chuyển sang trạng thái thận trọng, áp lực điều chỉnh là khó tránh khỏi.

Giá tham chiếu của MCH và F88 đã được tính lại theo tỷ lệ pha loãng sau khi phát hành thêm cổ phiếu

Một yếu tố khác mang tính cấu trúc là định giá tại thời điểm IPO. Theo ông Huy, mức giá chào bán không hoàn toàn do thị trường quyết định, mà chịu ảnh hưởng từ kỳ vọng của ban lãnh đạo hoặc đơn vị tư vấn. Bên cạnh đó, kết quả kinh doanh trước IPO đôi khi được “làm đẹp” để hỗ trợ quá trình phát hành, nhưng nếu không duy trì được sau niêm yết, áp lực điều chỉnh sẽ sớm xuất hiện.

Dù vậy, FinSuccess cho rằng tâm lý nhà đầu tư hiện nay đã có sự thay đổi rõ rệt. Thay vì chạy theo danh xưng “bom tấn”, nhiều nhà đầu tư — đặc biệt là nhóm chuyên nghiệp — tập trung hơn vào bản chất doanh nghiệp. Với những cổ phiếu IPO có mức giá hợp lý, thị trường vẫn sẵn sàng hấp thụ, tạo cơ hội để dòng vốn lớn tham gia dài hạn.

“Nếu doanh nghiệp có câu chuyện tăng trưởng thuyết phục và định giá phù hợp, thị trường vẫn sẽ phản ứng tích cực,” ông Huy nhận định.

Theo FinSuccess, cổ phiếu IPO nên được phân tích như bất kỳ doanh nghiệp niêm yết nào khác, dựa trên bốn trụ cột: quản trị, kinh doanh, tài chính và định giá. Trong đó, ban lãnh đạo giàu kinh nghiệm, sự hiện diện của các quỹ đầu tư chuyên nghiệp và mức độ minh bạch là những điểm cộng quan trọng. Doanh nghiệp cần có hoạt động cốt lõi ổn định, lợi thế cạnh tranh rõ ràng, trong khi các chỉ số tài chính — đặc biệt là nợ vay và thanh khoản — phải nằm trong ngưỡng an toàn.

Yếu tố mang tính quyết định cuối cùng vẫn là định giá. Nhà đầu tư cần đánh giá liệu mức giá IPO có thực sự hấp dẫn so với tiềm năng tăng trưởng dài hạn, nhất là trong bối cảnh cổ phiếu mới lên sàn thường có biên độ dao động lớn. Nắm chắc các yếu tố này sẽ giúp nhà đầu tư tránh rơi vào bẫy FOMO và những phản ứng cảm tính trước biến động ngắn hạn.

Ở góc nhìn tương tự, ông Nguyễn Trọng Đình Tâm, Giám đốc tư vấn đầu tư khách hàng cá nhân tại Chứng khoán Thiên Việt (TVS), nhấn mạnh rằng mọi quyết định đầu tư — kể cả với cổ phiếu IPO — đều cần được đặt trên nền tảng phân tích kỹ lưỡng, trong đó định giá đóng vai trò trung tâm. Không có cam kết nào rằng giá IPO là “giá rẻ”, cũng như không có bảo đảm rằng cổ phiếu sẽ tăng liên tục sau khi niêm yết.

Theo ông Tâm, từ góc độ quản trị danh mục, cổ phiếu IPO chỉ nên được xem là một phần trong chiến lược đầu tư tổng thể, kết hợp với các cổ phiếu niêm yết và những loại tài sản khác. Cách tiếp cận này vừa giúp nhà đầu tư không bỏ lỡ cơ hội, vừa hạn chế rủi ro khi làn sóng hưng phấn quanh IPO dần hạ nhiệt.