Fintech Việt Nam sau thời “đốt tiền”: Cuộc chơi giờ thuộc về ai?

Một thay đổi đáng chú ý diễn ra trong giới Fintech Việt Nam trong thời gian gần đây: các startup dường như đã không còn nói nhiều về “tăng trưởng thần tốc”, “chiếm lĩnh hệ sinh thái” hay “đốt tiền để giành lấy thị phần” như vài năm trước. Thay vào đó, những cụm từ như “dòng tiền”, “hiệu quả vận hành” hay “lợi nhuận” bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều hơn.

 

Nếu như giai đoạn 2018-2021 là thời kỳ của tăng trưởng bằng mọi giá, thì dường như giai đoạn hiện nay đang trở thành thời kỳ của kỷ luật tài chính khắt khe hơn.

Theo Vietnam Innovation & Tech Investment Report 2024 của National Innovation Center và Do Ventures, tổng vốn đầu tư vào startup công nghệ Việt Nam từng đạt khoảng 1.4 tỷ USD vào năm 2021 trước khi giảm mạnh trong các năm tiếp theo. Riêng lĩnh vực Fintech, dữ liệu từ Tracxn cho thấy vốn đầu tư năm 2023 giảm hơn 80% so với năm trước đó.

Nhìn bề ngoài, đây có thể bị xem là tín hiệu tiêu cực. Nhưng thực tế lại phức tạp hơn nhiều.

Điều đang giảm không hẳn là nhu cầu tài chính số mà là khả năng tài trợ cho tăng trưởng không giới hạn. Trong suốt nhiều năm, Fintech Việt Nam đã từng phát triển trong một môi trường vốn rất thuận lợi. Lãi suất quốc tế thấp, dòng tiền đầu tư dồi dào, và thị trường công nghệ toàn cầu bị cuốn vào một logic quen thuộc. Đó là ưu tiên tăng trưởng trước, còn lợi nhuận thì tính sau.

Mô hình này dựa trên một giả định quan trọng: Nếu doanh nghiệp có thể đạt đủ quy mô người dùng và đủ mạnh về hiệu ứng mạng lưới, lợi nhuận cuối cùng sẽ xuất hiện.

Đó là lý do các startup Fintech từng sẵn sàng “đốt tiền” cho khuyến mãi, hoàn tiền hay miễn phí giao dịch để thu hút khách hàng. Trong giai đoạn đó, chỉ số quan trọng nhất không phải là lợi nhuận mà là tốc độ tăng trưởng người dùng, tổng giá trị giao dịch hay mức độ mở rộng hệ sinh thái.

Các mô hình toàn cầu như Uber hay Grab từng vận hành theo logic tương tự. Tại Việt Nam, nhiều ví điện tử và nền tảng tài chính số cũng đã và đang đi theo con đường đó.

Nhưng mọi mô hình dựa trên vốn rẻ đều có chung một điểm yếu. Chúng phụ thuộc mạnh mẽ vào việc vốn có tiếp tục rẻ hay không.

Khi Cục Dự trữ Liên bang bắt đầu tăng lãi suất để kiểm soát lạm phát, môi trường tài chính toàn cầu đã thay đổi nhanh chóng. Chi phí vốn tăng lên kéo theo sự thay đổi trong khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư. Các quỹ đầu tư mạo hiểm bắt đầu thận trọng hơn với những mô hình tăng trưởng chưa chứng minh được khả năng sinh lời.

Kết quả là dòng vốn vào Fintech giảm mạnh.

Nhưng điều đáng chú ý là trong khi nguồn vốn đầu tư suy giảm, thị trường thanh toán số tại Việt Nam vẫn tiếp tục mở rộng. Theo Ngân hàng Nhà nước, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt năm 2024 tăng hơn 50%, còn thanh toán QR tăng trên 100% so với năm trước.

Điều đó cho thấy nhu cầu thị trường không hề biến mất. Cái đang biến mất chính là “thời kỳ vốn rẻ”.

Đây là điểm rất quan trọng để hiểu bối cảnh hiện nay. Khi nguồn vốn còn dồi dào, tăng trưởng có thể được tài trợ bằng tiền đầu tư. Khi vốn trở nên đắt đỏ hơn, doanh nghiệp buộc phải tự nuôi mình bằng dòng tiền thực.

Nói cách khác, sự song hành giữa “nguồn vốn giảm” và “lợi nhuận tăng” không phải là nghịch lý. Trái lại, hai hiện tượng này có quan hệ nhân quả khá rõ.

Khi không còn vốn để bù lỗ kéo dài, doanh nghiệp buộc phải tối ưu hóa hiệu quả vận hành.

Điều này lý giải vì sao ngày càng nhiều startup Fintech bắt đầu chuyển trọng tâm từ “mở rộng bằng mọi giá” sang “đơn vị kinh tế” (unit economics). Các chỉ số như chi phí thu hút khách hàng (CAC), giá trị vòng đời khách hàng (LTV), biên lợi nhuận hay dòng tiền bắt đầu được quan tâm nhiều hơn.

Một số công ty đã cho thấy dấu hiệu chuyển đổi rõ rệt. Năm 2024, MoMo được ghi nhận đạt lợi nhuận sau giai đoạn điều chỉnh chiến lược. Ở cấp độ khu vực, báo cáo e-Conomy SEA của Temasek, Google và Bain cũng cho thấy xu hướng chuyển từ tăng trưởng sang hiệu quả tài chính đang diễn ra trên toàn Đông Nam Á.

Điều này cũng đồng nghĩa cuộc chơi Fintech sắp tới có thể rất khác giai đoạn trước.

Trong thời kỳ vốn rẻ, lợi thế thường thuộc về những công ty tăng trưởng nhanh nhất. Nhưng trong thời kỳ vốn đắt, lợi thế có thể chuyển sang những công ty có khả năng tạo dòng tiền ổn định và kiểm soát chi phí tốt hơn.

Quá trình này sẽ dẫn tới một hệ quả gần như chắc chắn: tái cấu trúc thị trường.

Một số startup phụ thuộc quá nhiều vào trợ giá có thể gặp khó khăn. Một số công ty sẽ phải hợp tác sâu hơn với ngân hàng. Một số khác có thể trở thành mục tiêu mua bán, sáp nhập khi thị trường bước vào giai đoạn thanh lọc mạnh hơn.

Nhìn về dài hạn, đây chưa hẳn là tín hiệu tiêu cực. Thực tế, nhiều thị trường công nghệ sau giai đoạn “hype” thường bước vào một chu kỳ trưởng thành hơn, nơi chỉ những mô hình có nền tảng kinh tế thực sự bền vững mới tồn tại được.

Fintech Việt Nam có thể đang bước vào chính giai đoạn đó. Nếu vài năm trước, thị trường sẵn sàng trả tiền cho kỳ vọng tăng trưởng, thì hiện nay thị trường muốn nhìn thấy lợi nhuận và dòng tiền thật.