Doanh nghiệp FDI ít niêm yết: Khoảng trống lớn của thị trường vốn Việt Nam

Dù khu vực FDI đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu và sản xuất công nghiệp, số lượng doanh nghiệp FDI niêm yết tại Việt Nam vẫn rất hạn chế. Theo lãnh đạo HOSE, thị trường chứng khoán Việt Nam hiện có khoảng 1.600 doanh nghiệp niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, nhưng chỉ khoảng 10 doanh nghiệp có nguồn gốc FDI, chiếm khoảng 0,2% tổng vốn hóa thị trường.

Đây là một nghịch lý đáng chú ý. Việt Nam thu hút mạnh dòng vốn FDI, đặc biệt trong các lĩnh vực chế biến — chế tạo, điện tử, công nghệ cao và xuất khẩu, nhưng các doanh nghiệp FDI lại chưa trở thành nhóm hàng hóa quan trọng trên thị trường chứng khoán. Điều này khiến thị trường niêm yết chưa phản ánh đầy đủ cấu trúc tăng trưởng của nền kinh tế thực.

Nguyên nhân đầu tiên đến từ mô hình hoạt động của doanh nghiệp FDI. Nhiều doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam chủ yếu là công ty con trong chuỗi cung ứng toàn cầu, giữ vai trò sản xuất, gia công hoặc cung ứng nội bộ cho tập đoàn mẹ. Vì vậy, nhu cầu huy động vốn tại thị trường trong nước không quá lớn, trong khi quyết định tài chính thường phụ thuộc vào chiến lược của tập đoàn mẹ ở nước ngoài.

Nguyên nhân thứ hai là yêu cầu minh bạch và quản trị khi trở thành công ty đại chúng. Doanh nghiệp FDI nếu niêm yết sẽ phải nâng cấp hệ thống pháp lý, tài chính — kế toán, báo cáo, công bố thông tin, kiểm toán và quản trị doanh nghiệp. Đây là chi phí tuân thủ đáng kể, nhất là với các doanh nghiệp vốn quen vận hành theo chuẩn nội bộ của tập đoàn mẹ và chưa có nhu cầu tiếp cận nhà đầu tư đại chúng tại Việt Nam.

Một điểm nghẽn khác nằm ở quy định, thủ tục và tính chắc chắn của khung pháp lý. Các vấn đề liên quan đến chuyển đổi mô hình, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, quyền của cổ đông, chuyển lợi nhuận, định giá tài sản, nghĩa vụ thuế và lịch sử tuân thủ cần được xử lý rõ ràng trước khi doanh nghiệp FDI có thể niêm yết. Khi doanh nghiệp được xác nhận không còn vướng mắc, hồ sơ mới tiếp tục được xem xét theo quy định.

Tuy nhiên, việc khuyến khích doanh nghiệp FDI niêm yết có ý nghĩa rất lớn đối với thị trường vốn Việt Nam. Nhóm này có thể bổ sung thêm hàng hóa chất lượng trong các lĩnh vực mà thị trường đang thiếu như sản xuất xuất khẩu, điện tử, công nghệ cao, logistics, tiêu dùng và công nghiệp phụ trợ. Đây là những ngành gắn trực tiếp với câu chuyện FDI, chuỗi cung ứng và tăng trưởng dài hạn của Việt Nam.

Với nhà đầu tư, sự xuất hiện của nhiều doanh nghiệp FDI trên sàn sẽ giúp thị trường có thêm lựa chọn ngoài nhóm tài chính, ngân hàng và bất động sản. Điều này không chỉ cải thiện chiều sâu thị trường, mà còn giúp dòng vốn ngoại dễ tìm thấy các doanh nghiệp đại diện đúng hơn cho thế mạnh kinh tế Việt Nam.

Tuy nhiên, niêm yết doanh nghiệp FDI không nên được thúc đẩy bằng mọi giá. Điều kiện quan trọng là doanh nghiệp phải có cơ cấu sở hữu rõ ràng, báo cáo tài chính minh bạch, giao dịch liên kết được kiểm soát, lợi ích cổ đông thiểu số được bảo vệ và cam kết công bố thông tin đầy đủ. Nếu không, việc niêm yết có thể làm phát sinh rủi ro mới thay vì nâng chất lượng thị trường.

Tóm lại, việc doanh nghiệp FDI ít niêm yết cho thấy khoảng cách giữa nền kinh tế thực và cấu trúc hàng hóa trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Muốn thu hút dòng vốn dài hạn, đặc biệt là vốn ngoại tổ chức, thị trường cần thêm các doanh nghiệp đại diện cho sản xuất, xuất khẩu, công nghệ và chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng để làm được điều đó, Việt Nam cần một khung pháp lý rõ ràng, quy trình niêm yết thuận lợi hơn và chuẩn minh bạch đủ cao để bảo vệ nhà đầu tư.