Stockholm: Nơi Mỹ "đặt cược vào canh bạc buộc Trung Quốc bỏ lối cũ

Trong khi Trung Quốc tiếp tục bơm hàng ra thế giới giữa lúc nhu cầu toàn cầu suy yếu và lo ngại dư cung gia tăng, Mỹ không còn giữ lập trường mềm mỏng. Bước vào vòng đàm phán mới tại Stockholm, Washington phát đi một thông điệp cứng rắn: Trò chơi xuất khẩu làm trụ cột tăng trưởng của Bắc Kinh đã đến hồi phải kết thúc.

Việc Trung Quốc phụ thuộc quá mức vào xuất khẩu đang trở thành tâm điểm trong vòng đàm phán thương mại Mỹ - Trung diễn ra tại Stockholm (Thụy Điển) tuần này. Tuy nhiên, giới phân tích nhận định, một thỏa thuận thương mại riêng lẻ chưa chắc đủ để Bắc Kinh tái cân bằng nền kinh tế.

"Con voi trong phòng": Washington muốn Bắc Kinh thay đổi gì?

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent khẳng định vòng đàm phán thứ ba, khởi động từ ngày 28/7, sẽ tập trung vào vấn đề này, đồng thời đề cập việc Trung Quốc mua dầu từ Nga và Iran – hành động làm suy yếu các lệnh trừng phạt của Mỹ. Hy vọng về một bước đột phá đã tăng cao sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố các thỏa thuận thương mại với Nhật Bản, Indonesia và Philippines ngay tuần trước.

Truyền thông phương Tây suy đoán Mỹ mong muốn Trung Quốc thực hiện hai điều cốt lõi:

Cắt giảm năng lực sản xuất dư thừa trong các ngành công nghiệp chủ chốt như thép và xe điện (EV), vốn đang gây mất cân đối thị trường toàn cầu theo đánh giá của cả Mỹ và Liên minh Châu Âu (EU).

Đẩy mạnh chi tiêu tiêu dùng nội địa, nhằm giảm sự phụ thuộc vào xuất khẩu và chuyển dịch sang nền kinh tế dựa vào nhu cầu trong nước.

Ông Bessent thẳng thắn chỉ ra: “Chúng ta cũng có thể bàn về ‘con voi trong phòng’ – tức vấn đề tái cân bằng to lớn mà Trung Quốc cần thực hiện”. Bộ trưởng Tài chính Mỹ nhấn mạnh xuất khẩu sản xuất toàn cầu của Trung Quốc chiếm gần 30%, một tỷ lệ “không thể tăng thêm nữa và có lẽ nên giảm xuống”.

Trung Quốc cũng đang đối mặt với những vấn đề nội tại tương tự, vốn không mới và đã được Bắc Kinh tìm cách giải quyết trong nhiều năm nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nội bộ, chứ không chỉ để giảm thặng dư thương mại với các quốc gia khác.

Áp lực từ phương Tây và bài toán nội tại của Trung Quốc

Người tiền nhiệm của ông Bessent, bà Janet Yellen, từng thẳng thừng chỉ trích chính sách công nghiệp và việc Bắc Kinh trợ giá, khiến hàng hóa Trung Quốc tràn ngập thị trường toàn cầu với mức “giá rẻ giả tạo”. Liên minh Châu Âu (EU) cũng viện dẫn lý do tương tự để áp thuế lên xe điện sản xuất tại Trung Quốc.

Tương tự những năm 1980 khi Mỹ từng gây sức ép buộc Nhật Bản tăng chi tiêu tiêu dùng, giờ đây, nhiều nhà kinh tế học cho rằng Trung Quốc cũng cần chuyển mình thành nền kinh tế dựa vào tiêu dùng. Hiện tại, chi tiêu tiêu dùng chỉ chiếm dưới 40% GDP của Trung Quốc, thấp hơn nhiều so với 70% ở Mỹ và khoảng 54% tại Nhật Bản.

Lãnh đạo Trung Quốc đã công khai thừa nhận tình trạng dư thừa công suất và chi tiêu tiêu dùng yếu kém là những vấn đề dài hạn. Trong suốt 20 năm qua, họ đã nỗ lực giảm phụ thuộc vào xuất khẩu và đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, các cuộc chiến giá cả khốc liệt đã dẫn đến tình trạng các doanh nghiệp “lao xuống đáy”, cắt giảm chất lượng và thậm chí cả an toàn để giảm chi phí sản xuất.

Dưới sự hỗ trợ mạnh mẽ của chính phủ, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng mở rộng ra nước ngoài, nơi họ có thể bán sản phẩm với giá cao hơn nhưng vẫn cạnh tranh được với đối thủ địa phương. Tất cả sự cạnh tranh và giảm giá đó đã khiến Trung Quốc phải vật lộn với giảm phát. Lợi nhuận doanh nghiệp giảm kéo theo cắt giảm đầu tư, việc làm và lương, làm suy yếu hoạt động kinh doanh và sức mua, đi ngược lại mục tiêu dài hạn là tăng tỷ trọng chi tiêu tiêu dùng.

Để giải quyết, Chính phủ Trung Quốc đang chi hàng tỷ nhân dân tệ cho các khoản hoàn tiền và trợ cấp cho người dân đổi ô tô hoặc thiết bị điện tử cũ lấy đồ mới. Tuy nhiên, việc nhận ra vấn đề và giải quyết được nó là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Các nhà kinh tế cho rằng Trung Quốc cần những cải cách cơ bản hơn để kích thích tiêu dùng và kiềm chế sản xuất dư thừa, những thay đổi này chỉ có thể diễn ra từng bước theo thời gian.

Các doanh nghiệp tư nhân và có vốn đầu tư nước ngoài – vốn là nguồn tạo việc làm lớn nhất – lại chịu ảnh hưởng nặng nề bởi sự bất ổn chính sách và chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, đặc biệt từ sau đại dịch Covid-19.

Nhân khẩu học và tầm nhìn tự cường: Thách thức kép

Thách thức nhân khẩu học cũng hiển hiện khi dân số Trung Quốc ngày càng giảm và già đi. Nhiều chuyên gia kiến nghị Trung Quốc cần mở rộng hệ thống an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu và các hỗ trợ khác để người dân yên tâm chi tiêu thay vì tích lũy phòng bệnh hoặc dưỡng già. Nhà kinh tế Diêm Sắc (Đại học Bắc Kinh) cảnh báo giảm phát sẽ trở thành vấn đề dài hạn nếu Trung Quốc không cải thiện phúc lợi xã hội, khẳng định: “Người dân Trung Quốc xứng đáng có một cuộc sống tốt hơn”.

Tại cùng diễn đàn, chuyên gia Lưu Khiếu, Hiệu trưởng Trường Quản lý Quang Hoa, gợi ý rằng Trung Quốc nên thay đổi các ưu đãi dành cho quan chức chính quyền địa phương, thưởng cho họ vì đã tăng mức tiêu dùng hoặc thu nhập hộ gia đình thay vì chỉ tập trung đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Ông cho rằng điều này khó thực hiện trên toàn quốc nhưng có thể thí điểm ở một tỉnh. “Điều đó sẽ gửi đi thông điệp rằng Trung Quốc cần một hướng tiếp cận khác”, ông Lưu nói.

Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình coi việc biến đất nước thành cường quốc công nghệ là ưu tiên hàng đầu, đặc biệt khi Mỹ ngày càng siết chặt việc tiếp cận chip bán dẫn cao cấp và công nghệ tiên tiến. Sản lượng trong lĩnh vực công nghệ cao đang tăng nhanh, dấy lên lo ngại về dư thừa năng lực sản xuất, tương tự như những gì đã xảy ra với các công nghệ “xanh” như tấm pin mặt trời và tuabin gió.

Mặc dù một số ngành như xe điện đã cam kết giải quyết vấn đề này, nhưng một số chính quyền địa phương vẫn cố gắng duy trì hoạt động của các doanh nghiệp thua lỗ để tránh mất doanh thu thuế và việc làm hoặc không đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Chính phủ Trung Quốc đang kêu gọi phối hợp chính sách phát triển kinh tế giữa các địa phương, nhất là trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), nhằm tránh việc mọi tỉnh đều đổ xô vào cùng một ngành.

Tuy nhiên, các biện pháp đối phó với thuế quan từ bên ngoài thường lại hỗ trợ thêm cho các ngành đã dư thừa, và tỷ trọng tiêu dùng trong nền kinh tế nước này đã giảm trong những năm gần đây. “Để cải thiện bền vững tiêu dùng hộ gia đình, Trung Quốc cần có quyết tâm cải cách lớn hơn”, Ngân hàng Thế giới nhận định trong báo cáo cập nhật mới nhất về kinh tế Trung Quốc.