Mỹ siết thuế kim loại: Việt Nam có thật sự đứng ngoài cuộc chơi?

Gần đây thì đang có thông tin về việc Mỹ áp thuế mới lên các kim loại nhưng Việt Nam thì đang không nằm trong danh sách bị áp thuế.

Tôi thấy thị trường đang có một kiểu đọc tin hơi nguy hiểm. Cứ thấy cái tiêu đề “Mỹ áp thuế mới lên kim loại” là nhiều người lập tức nghĩ thép hay xuất khẩu gặp nạn rồi vàng bạc cũng bị kéo vô câu chuyện thuế. Nghe thì có vẻ hợp lý đó nhưng nói thiệt là hơi vội, vì lần này Mỹ không đánh thuế đồng loạt lên mọi loại kim loại mà đang siết rõ vào một số nhóm cụ thể, trọng tâm là thép, nhôm và đồng. Còn vàng, bạc hay đất hiếm là câu chuyện khác nên mình không nên gom hết vô một rổ rồi suy diễn cho nhanh.

Điểm đáng nói là Việt Nam không đứng ngoài cuộc chơi này, nhưng cũng không phải cứ Mỹ tăng thuế là cổ phiếu thép Việt Nam tự động hưởng lợi. Câu hỏi đúng hơn phải là doanh nghiệp Việt có chứng minh được hàng của mình “sạch” hay không. Sạch ở đây là sạch về xuất xứ, sạch về nguyên liệu đầu vào, sạch về hồ sơ khai báo và sạch về hàm lượng thép, nhôm, đồng trong sản phẩm. Theo tôi đây mới là phần đáng ngại nhất, vì rủi ro không chỉ nằm ở con số thuế mà nằm ở khả năng chứng minh chuỗi cung ứng.

Với thép và nhôm, Mỹ đã nâng thuế Section 232 với nhiều nhóm sản phẩm lên 50%, đây không còn là cảnh báo nữa mà là hàng rào bảo hộ rất rõ cho sản xuất nội địa Mỹ. Nhưng cái đáng chú ý là Mỹ không chỉ nhìn thép thô hay nhôm nguyên liệu mà còn soi cả sản phẩm phái sinh có chứa thép và nhôm. Thành ra câu chuyện này không chỉ liên quan tới doanh nghiệp thép mà còn lan sang cơ khí, thiết bị công nghiệp, linh kiện, máy móc, xây dựng, ô tô và hàng tiêu dùng bền. Nói cho dễ hiểu thì Mỹ không chỉ hỏi anh bán thép gì mà họ hỏi thép này từ đâu ra, nhôm này nấu ở đâu, sản phẩm có bao nhiêu phần trăm kim loại và hồ sơ chứng minh nằm chỗ nào.

Với đồng thì câu chuyện còn dễ bị hiểu sai hơn. Mỹ có biện pháp thuế rất mạnh với một số nhóm đồng bán thành phẩm và sản phẩm có hàm lượng đồng cao, nhưng không có nghĩa là mọi loại đồng đều bị đánh thuế giống nhau. Đây là chỗ headline rất dễ dắt mũi nhà đầu tư. Với các doanh nghiệp làm dây cáp, thiết bị điện, linh kiện, động cơ, máy móc hay bo mạch thì rủi ro không chỉ nằm ở việc có xuất sang Mỹ hay không mà còn nằm ở phần khai báo. Hàm lượng đồng, mã hàng, hóa đơn nguyên liệu và chứng từ đầu vào đều phải rõ, vì một lỗi nhỏ trong hồ sơ cũng có thể thành chuyện lớn nếu bị soi dưới góc độ phòng vệ thương mại.

Còn vàng và bạc thì tôi nghĩ nên tách riêng ra. Không nên nói Mỹ vừa đánh thuế mới lên vàng bạc giống thép, nhôm, đồng vì cách nói đó dễ sai. Vàng bạc nếu có sóng thì câu chuyện chính vẫn là bất ổn chính sách, địa chính trị, lãi suất thực, đồng USD và nhu cầu trú ẩn, chớ không nên gán máy móc cho một sắc thuế kim loại mới. Thị trường có thể thích những câu nói mạnh, nhưng nhà đầu tư cần phân biệt câu nào gây chú ý và câu nào đúng bản chất.

Với đất hiếm và khoáng sản quan trọng thì tôi cho rằng đây là phần đáng theo dõi trung hạn. Mỹ đang đặt nhóm processed critical minerals và sản phẩm phái sinh vào khung an ninh chuỗi cung ứng, trong khi nhóm này liên quan trực tiếp tới pin, xe điện, quốc phòng, bán dẫn và năng lượng. Hiện chưa nên kết luận Mỹ đã áp một mức thuế cuối cùng lên quặng hiếm thô, nhưng khi một mặt hàng đã được đưa vào ngôn ngữ an ninh quốc gia thì thị trường sẽ không còn nhìn nó như hàng hóa bình thường nữa. Đất hiếm chưa chắc là quả bom đã nổ, nhưng dây cháy chậm coi như đã được châm.

Vậy Việt Nam liên quan ở đâu? Theo tôi là ở ba điểm chính. Một là nhóm doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp sang Mỹ các sản phẩm thép, nhôm, đồng hoặc hàng công nghiệp có chứa các kim loại này. Hai là nhóm doanh nghiệp gia công dùng nguyên liệu từ nước thứ ba rồi xuất sang Mỹ, vì đây là nhóm dễ bị soi nếu Mỹ nghi ngờ lẩn tránh xuất xứ. Ba là nhóm doanh nghiệp không xuất trực tiếp nhưng vẫn bị ảnh hưởng bởi dòng hàng toàn cầu, vì khi hàng từ khu vực khác khó vào Mỹ hơn thì lượng hàng đó có thể tràn sang thị trường thứ ba và tạo áp lực cạnh tranh giá.

Vậy nên với nhóm thép như HPG, HSG, NKG hay các doanh nghiệp công nghiệp liên quan đến kim loại, tôi sẽ không kết luận một chiều. Không phải cứ Mỹ tăng thuế là cổ phiếu thép Việt Nam hưởng lợi, cũng không phải cứ có thuế là doanh nghiệp Việt gặp nạn. Phải bóc từng lớp xem doanh nghiệp bán nội địa hay xuất khẩu, xuất khẩu đi đâu, nguyên liệu đến từ đâu, biên lợi nhuận có đủ hấp thụ chi phí không và hồ sơ xuất xứ có đủ sạch không. Nếu không trả lời được mấy câu này thì nhận định nghe có vẻ hay nhưng thật ra vẫn chỉ là đoán.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là thuế kim loại của Mỹ đang tạo ra một thị trường phân hóa rất mạnh. Doanh nghiệp có chuỗi cung ứng rõ ràng, hồ sơ xuất xứ sạch và thị trường tiêu thụ đa dạng sẽ có lợi thế. Còn doanh nghiệp dựa nhiều vào gia công, nguyên liệu nhập khẩu khó truy xuất, biên lợi nhuận mỏng và hồ sơ compliance yếu thì rủi ro sẽ lớn hơn. Nói gọn lại, thời kỳ “mượn Việt Nam làm trạm trung chuyển” sẽ ngày càng khó sống, còn thời kỳ “sản xuất thật, hồ sơ thật, năng lực thật” mới có cửa đi tiếp.

Góc nhìn đầu tư của tôi là không nên xem đây chỉ là một tin thuế quan ngắn hạn. Đây là tín hiệu cho thấy thế giới đang bước sâu hơn vào chu kỳ tái công nghiệp hóa có điều kiện, nơi các quốc gia lớn muốn kiểm soát thép, nhôm, đồng, khoáng sản quan trọng và các vật liệu đầu vào của công nghiệp hiện đại. Kim loại không còn chỉ là hàng hóa mà đang trở thành công cụ chính sách.

Với Việt Nam, cơ hội vẫn có nhưng sẽ không chia đều. Nó chỉ đến với doanh nghiệp đủ chuẩn xuất xứ, đủ năng lực sản xuất thật, đủ hồ sơ minh bạch và đủ vị thế để đi cùng khách hàng lớn. Vì vậy thay vì hỏi cổ phiếu nào hưởng lợi từ thuế kim loại Mỹ, tôi nghĩ nên hỏi doanh nghiệp nào đủ sạch, đủ thật và đủ mạnh để sống sót trong một chu kỳ thương mại ngày càng khắc nghiệt.

Điểm đáng sợ nhất không phải là con số 50%. Điểm đáng sợ nhất là luật chơi đã đổi. Trước đây doanh nghiệp chỉ cần bán được hàng, còn bây giờ doanh nghiệp phải chứng minh được hàng của mình đến từ đâu. Đó mới là phần thị trường nên bàn kỹ hơn.

Tôi nói nhá bài này là bài viết cá nhân và tuyên bố miễn trừ trách nhiệm.