Một điểm nóng, nhiều toan tính quyền lực

Không chỉ là cuộc phô diễn tiềm lực quốc phòng, sự va chạm giữa liên minh Mỹ - Israel và Iran là phép thử khắc nghiệt đối với sức bền của các mô hình kinh tế chiến lược. Đây là cuộc chiến của những tầm nhìn đối trọng, nơi quyền lực cứng và quyền lực mềm cùng cộng hưởng để tái định hình trật tự khu vực.

Theo Reuters, ngày 28/2, liên minh Mỹ – Israel đã tiến hành chiến dịch quân sự quy mô lớn nhất từ trước đến nay nhằm vào Iran, quốc gia mà Washington và Tel Aviv coi là mối đe dọa an ninh then chốt. Đòn tấn công này gây tổn thất nghiêm trọng cho bộ máy lãnh đạo cấp cao của Iran, đẩy căng thẳng khu vực lên một nấc thang mới.

Phản ứng trước diễn biến trên, Tehran tuyên bố sẽ đáp trả với quy mô chưa từng có, làm dấy lên nguy cơ một cuộc xung đột kéo dài tại Trung Đông, có khả năng lan rộng thành khủng hoảng liên khu vực. Hệ lụy không chỉ giới hạn trên phương diện quân sự, mà còn tác động sâu sắc đến kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thị trường năng lượng và tài chính.

Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz khiến các phương tiện vận chuyển tê liệt hoàn toàn, gây đứt gãy trong chuỗi cung ứng dầu toàn cầu

Mỹ nắm thế chủ động chiến lược

Trong tam giác Mỹ – Israel – Iran, Washington là chủ thể duy nhất sở hữu năng lực gây sức ép toàn diện lên đối thủ mà không cần triển khai hiện diện quân sự quy mô lớn. Khác với các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong quá khứ, lợi thế then chốt của Mỹ hiện nay nằm ở vị thế năng lượng.

Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Mỹ đã trở thành nhà sản xuất và xuất khẩu ròng dầu thô lớn nhất thế giới. Điều này tạo ra “vùng đệm” tài khóa đáng kể, giúp nền kinh tế Mỹ hấp thụ tốt hơn các cú sốc giá dầu. Khi giá Brent tiến sát ngưỡng 100 USD/thùng do căng thẳng tại eo biển Hormuz, thặng dư thương mại năng lượng của Mỹ gia tăng, cho phép chính quyền Tổng thống Donald Trump duy trì lập trường cứng rắn mà không đối mặt ngay với rủi ro đình lạm trong nước.

Các chuyên gia Goldman Sachs ước tính, mỗi khi giá dầu tăng thêm 10 USD/thùng, GDP Mỹ có thể được hỗ trợ khoảng 0,1% nhờ doanh thu từ xuất khẩu năng lượng và các dịch vụ liên quan.

Bên cạnh đó, sức mạnh mang tính cấu trúc của Mỹ vẫn nằm ở khả năng chi phối hệ thống tài chính toàn cầu. Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), các lệnh trừng phạt thứ cấp được triển khai từ đầu năm 2026 đã hạn chế nghiêm trọng khả năng tiếp cận đồng USD của bất kỳ thực thể nào có giao dịch với Iran, kể cả từ các quốc gia thứ ba.

Tuy nhiên, mặt trái của thế chủ động này là gánh nặng ngân sách. Kể từ tháng 10/2023, Mỹ đã phê duyệt gần 18 tỷ USD viện trợ quân sự cho Israel. Việc duy trì hiện diện quân sự lớn tại Trung Đông đang tạo áp lực lên thâm hụt tài khóa, làm gia tăng biến động lợi suất trái phiếu chính phủ. Moody’s cảnh báo, nếu chi tiêu cho các xung đột khu vực tiếp tục mở rộng, rủi ro đối với xếp hạng tín nhiệm của Mỹ trong dài hạn sẽ trở nên rõ nét hơn.

Giá dầu Brent tăng cao khi tình hình địa chính trị leo thang.

Israel: tăng trưởng dưới áp lực chiến tranh

Israel đại diện cho một mô hình kinh tế đặc thù, nơi tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo vẫn được duy trì trong bối cảnh xung đột kéo dài. Theo IMF và OECD, kinh tế Israel được dự báo tăng trưởng khoảng 4,9% trong năm 2026, bất chấp các cú sốc địa chính trị liên tiếp.

Động lực chính đến từ dòng vốn mạo hiểm tiếp tục chảy vào lĩnh vực công nghệ cao, cùng với dự trữ ngoại hối kỷ lục hơn 230 tỷ USD, giúp Ngân hàng Trung ương Israel có dư địa ổn định tỷ giá đồng shekel. Tuy nhiên, theo Financial Times, phần bù rủi ro quốc gia của Israel đã tăng lên mức cao nhất trong một thập kỷ, khiến chi phí vay vốn quốc tế trở nên đắt đỏ hơn.

Áp lực lớn nhất hiện nay nằm ở ngân sách quốc phòng. OECD cho biết chi tiêu quân sự của Israel đã tăng lên mức 7–8% GDP, cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước xung đột. Việc huy động lực lượng dự bị quy mô lớn, trong đó có nhiều lao động công nghệ cao, đang làm gián đoạn các hoạt động nghiên cứu và phát triển then chốt.

Ngoài ra, dù sở hữu các mỏ khí đốt chiến lược như Leviathan, nguy cơ hạ tầng năng lượng trở thành mục tiêu tấn công vẫn là rủi ro lớn. Nếu các cơ sở này bị gián đoạn, nguồn thu xuất khẩu khí sang châu Âu có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, làm gia tăng nguy cơ suy thoái kỹ thuật, như cảnh báo từ Fitch Ratings.

Ảnh chụp toàn cảnh eo biển Hormuz - vũ khí chiến lược của Iran. 

Iran trong thế phòng thủ sinh tồn

Ở chiều ngược lại, Iran bước vào cuộc đối đầu trong bối cảnh kinh tế và chính trị đặc biệt mong manh. Ngân hàng Thế giới dự báo lạm phát Iran năm 2026 có thể tiệm cận 60%, trong khi cú sốc lãnh đạo làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn điều hành kinh tế và tỷ giá.

Chiến lược xuất khẩu dầu “ngoài luồng” thông qua các đội tàu tắt định vị đang chịu áp lực ngày càng lớn khi Mỹ siết chặt kiểm soát trừng phạt. Dữ liệu từ Kpler cho thấy lượng dầu Iran xuất sang Trung Quốc trong tháng 2/2026 đã giảm xuống khoảng 1,1 triệu thùng/ngày, khi các nhà máy lọc dầu chuyển sang những nguồn cung ít rủi ro hơn.

Lá bài chiến lược quan trọng nhất của Tehran vẫn là eo biển Hormuz – tuyến trung chuyển gần 20% lượng dầu toàn cầu. Bloomberg cảnh báo, bất kỳ động thái phong tỏa nào tại đây cũng có thể kích hoạt cú sốc năng lượng diện rộng, đẩy giá khí đốt châu Âu tăng vọt. Tuy nhiên, cái giá Iran phải trả cũng rất lớn, khi nguồn thu dầu mỏ suy giảm sẽ làm suy yếu khả năng duy trì mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Chuyên gia Brad Setser (CFR) nhận định, đà mất giá của đồng rial phản ánh sự suy giảm niềm tin sâu sắc vào hệ thống tài chính Iran. Nếu không kiểm soát được lạm phát và đứt gãy nguồn thu, nguy cơ bất ổn xã hội nghiêm trọng sẽ gia tăng, đe dọa nền tảng chính trị của Tehran trong trung hạn