Khi lợi nhuận ngân hàng bị “bào mòn” bởi cuộc đua hạ lãi suất

Tổng Giám đốc ACB Từ Tiến Phát nhìn nhận, khi mặt bằng lãi suất liên tục bị kéo xuống, ngân hàng rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”: giữ đà tăng trưởng thì phải hy sinh lợi nhuận, mà dừng lại thì mất thị phần.

Chính sách tiền tệ nỗ lực giữ lãi suất ở mức thấp để kích thích kinh tế đang đẩy ngành ngân hàng vào một thế khó: biên lợi nhuận ròng (NIM) ngày càng mỏng hóa. Đây được xem là thách thức lớn nhất đối với các tổ chức tín dụng trong bối cảnh hiện tại.

Tổng Giám đốc ACB, ông Từ Tiến Phát, đã thừa nhận tại Diễn đàn Kinh doanh 2025 rằng, ngân hàng đang rất "đau đầu" vì vấn đề này. Ông phân tích: "Khi các ngân hàng lớn hạ lãi suất cho vay, các ngân hàng khác buộc phải 'đu' theo, khiến biên lợi nhuận suy giảm." Hệ quả là các ngân hàng phải mở rộng sang thị trường và phân khúc khách hàng mới, đồng nghĩa với việc chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn. Nếu không kiểm soát chặt chẽ, sự ổn định của hệ thống có thể bị đe dọa. Sự thâm nhập của chính sách đã được thể hiện rõ: lãi suất cho vay bình quân đối với các giao dịch mới đã giảm 0,4%/năm so với cuối năm 2024, đạt 6,54%/năm vào cuối quý III/2025. Thậm chí, Tổng Giám đốc VPBank Nguyễn Đức Vinh cũng phải nhận định rằng, ông chưa từng thấy lãi suất thấp như hiện nay trong 26 năm làm nghề.

Sự thật về NIM: Thu hẹp trên diện rộng

Phân tích chuyên sâu từ FiinRatings chỉ ra rằng, NIM của toàn ngành ngân hàng đã thu hẹp đáng kể trong nửa đầu năm 2025, rơi xuống mức thấp nhất trong khoảng 5,5 năm.

NIM toàn ngành đã giảm từ đỉnh 3,8% năm 2022 xuống 3,5% năm 2024, và tiếp tục giảm còn khoảng 3,3% trong 6 tháng đầu năm 2025.

Sự suy giảm diễn ra trên tất cả các nhóm:

Nhóm quốc doanh giảm từ 2,9% xuống 2,7%.

Nhóm top 4 ngân hàng TMCP tư nhân giảm từ 4,2% xuống 4%.

Nhóm ngân hàng TMCP tư nhân còn lại giảm từ 3,3% xuống 2,9%.

Nguyên nhân chính là do chi phí huy động vẫn neo ở mức cao trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, trong khi định hướng chính sách lại yêu cầu hạ lãi suất cho vay, làm chênh lệch lãi suất bị thu hẹp.

Tuy nhiên, dù NIM giảm, tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) vẫn duy trì ổn định ở mức 1,5% nhờ vào việc kiểm soát chi phí tín dụng và tăng cường thu nhập ngoài lãi để bù đắp áp lực biên lợi nhuận.

Lộ trình thay đổi cơ chế quản lý tín dụng

Trong bối cảnh NIM chịu áp lực, giới phân tích đang kêu gọi sự thay đổi trong cơ chế quản lý tín dụng. Chuyên gia SSI nhận định, việc chuyển đổi sang cơ chế quản lý tín dụng mang tính thị trường là cần thiết để cân bằng tốt hơn giữa tăng trưởng, hiệu quả và sự ổn định hệ thống.

Kỳ vọng lớn nhất là Ngân hàng Nhà nước (NHNN) sẽ từng bước bãi bỏ hạn mức tín dụng toàn hệ thống (credit limit) từ năm 2026. Thay vào đó, cơ quan quản lý sẽ sử dụng các công cụ điều tiết có chọn lọc, hướng dòng vốn vào các lĩnh vực ưu tiên và kiểm soát chặt chẽ những lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro. Đồng thời, khung quản lý an toàn vĩ mô sẽ tiếp tục được củng cố bằng cách siết chặt các tiêu chuẩn về vốn, thanh khoản và quản trị rủi ro.

Quá trình chuyển đổi này đã được khởi động bằng các quy định mới, như Thông tư 14 khuyến khích áp dụng chuẩn Basel III và mô hình xếp hạng nội bộ, cũng như Thông tư 21/2025 (có hiệu lực từ tháng 11/2025) với hệ thống xếp hạng ngân hàng chặt chẽ hơn. Dù vậy, chuyên gia KPMG Việt Nam dự báo, việc bãi bỏ trần tín dụng có thể sẽ không diễn ra chính xác từ đầu năm 2026 mà có thể kéo dài đến khoảng quý III hoặc quý IV cùng năm, sau khi các ngân hàng đáp ứng đầy đủ yêu cầu vốn mới theo Thông tư 14 và bức tranh toàn ngành trở nên rõ nét hơn.