Chứng khoán sắp có "vùng thử nghiệm"?

Điểm bổ sung cốt lõi về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) tại Điều 6a trong Dự thảo Luật Chứng khoán sửa đổi trình Quốc hội vào tháng 10 tới đang tạo nên một làn sóng thảo luận mạnh mẽ. Đối với các nhà đầu tư cá nhân, việc dịch chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển mở ra kỳ vọng về sự bứt phá của các mô hình kinh doanh tài chính mới, nhưng cũng đặt ra bài toán kiểm soát rủi ro hệ thống.

Việc lùi thời hạn áp dụng quy định về sandbox sau 1 năm kể từ khi Luật có hiệu lực phản ánh sự thận trọng của cơ quan quản lý trước tốc độ đổi mới của công nghệ và mục tiêu bảo vệ tối đa lợi ích của cổ đông nhỏ lẻ.

Theo Bộ Tài chính, Dự thảo Luật Chứng khoán sửa đổi dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026. Hồ sơ dự thảo được xây dựng trên cơ sở tổng kết quá trình thực thi Luật Chứng khoán 2019 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2024) và cập nhật yêu cầu phát triển mới của thị trường.

Ba nhóm nội dung trọng tâm gồm đơn giản hóa thủ tục hành chính, bổ sung cơ chế sandbox và hoàn thiện các quy định về giao dịch điện tử, ứng dụng công nghệ, tổ chức kinh doanh chứng khoán, quỹ đầu tư và phát triển nguồn nhân lực.

Trong đó, Điều 6a về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được đánh giá là điểm đổi mới quan trọng nhất. Theo Ban soạn thảo, sandbox sẽ tạo khuôn khổ pháp lý để doanh nghiệp thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới dưới sự giám sát của cơ quan quản lý, thay vì phải chờ hoàn thiện đầy đủ hệ thống pháp luật như trước.

Mở cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ tài chính

Việc thể chế hóa sandbox được kỳ vọng tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp Fintech, công ty chứng khoán và các tổ chức cung cấp giải pháp số trong lĩnh vực tài chính phát triển những mô hình mới như giao dịch số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), tài sản số hoặc các sản phẩm đầu tư ứng dụng công nghệ.

Theo định hướng của dự thảo, luật chỉ quy định các nguyên tắc chung, còn tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp, phạm vi thử nghiệm, cơ chế giám sát và đánh giá sẽ do Chính phủ hướng dẫn nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành.

Đáng chú ý, các quy định về sandbox dự kiến có hiệu lực sau một năm kể từ khi luật có hiệu lực, tạo thời gian để ban hành nghị định hướng dẫn và chuẩn bị hạ tầng thực thi.

Tác động tới doanh nghiệp và thị trường vốn

Đối với các công ty chứng khoán, doanh nghiệp công nghệ tài chính và đơn vị phát triển nền tảng giao dịch, sandbox mở ra cơ hội thử nghiệm sản phẩm mới với chi phí pháp lý thấp hơn và quy trình minh bạch hơn so với việc triển khai đại trà ngay từ đầu.

Ở góc độ thị trường, cơ chế này có thể thúc đẩy quá trình số hóa, nâng cao năng lực cạnh tranh của thị trường chứng khoán Việt Nam và tạo điều kiện thu hút dòng vốn đầu tư vào các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cũng lưu ý sandbox không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý. Theo các ý kiến góp ý, cần xây dựng tiêu chí lựa chọn doanh nghiệp minh bạch, quy định rõ giới hạn thử nghiệm, cơ chế giám sát, quỹ dự phòng hoặc bảo hiểm trách nhiệm nhằm giảm thiểu rủi ro đối với nhà đầu tư.

Một vấn đề khác được quan tâm là thời điểm áp dụng sau một năm có thể làm chậm quá trình thương mại hóa các mô hình mới. Vì vậy, việc sớm ban hành nghị định hướng dẫn và quy trình triển khai sẽ quyết định hiệu quả của cơ chế này.

Nếu được Quốc hội thông qua, sandbox sẽ đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế thị trường vốn, góp phần cân bằng giữa mục tiêu thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm an toàn cho hệ thống tài chính.