Bernie Madoff và cú lừa 65 tỷ USD: Khi thứ đắt giá nhất trên Phố Wall là niềm tin

Bernie Madoff không bán một khoản đầu tư có lợi nhuận phi thường. Ông bán thứ còn hấp dẫn hơn: cảm giác rằng tiền của khách hàng đang nằm trong tay một người không thể thất bại. Chính niềm tin ấy đã giúp một trong những mô hình Ponzi lớn nhất lịch sử tồn tại suốt nhiều thập kỷ ngay giữa trung tâm tài chính Mỹ.

Tháng 12/2008, khi cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu khiến hàng loạt định chế trên Phố Wall chao đảo, nhà đầu tư bắt đầu làm điều rất bình thường: rút tiền về.

Nhưng tại Bernard L. Madoff Investment Securities, đó lại là khoảnh khắc khiến toàn bộ hệ thống sụp đổ.

Theo FBI, vào thời điểm áp lực rút vốn gia tăng, khách hàng yêu cầu rút tổng cộng khoảng 1,5 tỷ USD, trong khi tài khoản ngân hàng của hoạt động đầu tư chỉ còn khoảng 300 triệu USD. Ngày 11/12/2008, Bernie Madoff bị bắt. Vài tháng sau, ông nhận tội và cuối cùng bị tuyên án 150 năm tù.

Điều khiến vụ việc trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở quy mô.

Câu hỏi lớn hơn là: Làm thế nào một người có thể lừa hàng nghìn nhà đầu tư, tổ chức từ thiện, quỹ đầu tư và những người rất am hiểu tài chính trong thời gian dài đến như vậy?

Một kẻ lừa đảo mang hồ sơ của người chiến thắng

Nếu Bernie Madoff xuất hiện với hình ảnh của một tay môi giới vô danh, hứa hẹn lợi nhuận 50-100% mỗi năm, có lẽ câu chuyện đã kết thúc rất sớm.

Nhưng ông không phải người như vậy.

Madoff thành lập công ty chứng khoán từ năm 1960 và xây dựng được một hoạt động môi giới hoàn toàn có thật trên Phố Wall. Công ty của ông từng là một trong những đơn vị tạo lập thị trường lớn, còn bản thân Madoff từng giữ vị trí chủ tịch Nasdaq.

Nói cách khác, trước khi bán cho nhà đầu tư một khoản đầu tư, Madoff đã sở hữu một tài sản quan trọng hơn nhiều: uy tín.

Đây chính là điểm khiến vụ Madoff khác với nhiều trò lừa đảo tài chính thông thường.

Nhà đầu tư không nghĩ họ đang chuyển tiền cho một người lạ.

Họ nghĩ mình đang đưa tiền cho một nhân vật thuộc tầng lớp cao nhất của Phố Wall.

Và trong tài chính, khi uy tín đủ lớn, con người có xu hướng giảm mức độ hoài nghi.

Madoff không hứa làm bạn giàu nhanh

Một chi tiết đáng chú ý khác là lợi nhuận Madoff đưa ra không quá phi lý.

Các tài khoản của khách hàng thường được thể hiện với mức sinh lời tương đối ổn định, bất chấp biến động của thị trường. Chính sự ổn định này lại trở thành thứ gây nghiện đối với nhà đầu tư.

Một quỹ đầu tư tăng 50% trong một năm rồi giảm 30% năm tiếp theo sẽ khiến nhiều người nghi ngờ.

Nhưng một người có thể tạo ra lợi nhuận đều đặn trong thời gian dài lại dễ được nhìn nhận như một thiên tài quản lý tài sản.

Trên giấy tờ, Madoff giải thích rằng mình sử dụng chiến lược đầu tư có tên “split-strike conversion”, kết hợp cổ phiếu và quyền chọn để kiểm soát rủi ro. Nhưng theo hồ sơ điều tra, tiền của nhiều khách hàng thực tế không được đầu tư như những gì họ được thông báo. Các báo cáo giao dịch và sao kê được tạo ra để khiến nhà đầu tư tin rằng tài sản của họ vẫn đang sinh lời.

Mô hình thực chất rất đơn giản.

Tiền của nhà đầu tư mới được sử dụng để đáp ứng yêu cầu rút tiền của nhà đầu tư cũ.

Khi dòng tiền mới tiếp tục chảy vào, hệ thống có thể tồn tại.

Khi dòng tiền dừng lại, mọi thứ kết thúc.

Đó chính là bản chất của một mô hình Ponzi.

Sự khan hiếm biến Madoff thành một “đặc quyền”

Thông thường, một quỹ đầu tư phải thuyết phục khách hàng đưa tiền cho mình.

Madoff làm điều gần như ngược lại.

Việc được đầu tư với ông đôi khi mang cảm giác như một đặc quyền.

Theo FBI, nhà đầu tư thường phải có số tiền tương đối lớn để tham gia, trong nhiều trường hợp mức đầu tư tối thiểu vào khoảng 1 triệu USD. Khách hàng mới cũng chủ yếu đến thông qua mạng lưới giới thiệu.

Về mặt tâm lý, điều này cực kỳ hiệu quả.

Nếu một sản phẩm liên tục được quảng cáo, khách hàng sẽ tự hỏi: “Tại sao họ cần tiền của mình đến vậy?”

Nhưng nếu một cơ hội có vẻ khó tiếp cận, câu hỏi lại trở thành:

“Làm thế nào để tôi được tham gia?”

Từ đây xuất hiện một hiệu ứng rất quen thuộc trên thị trường tài chính: FOMO không nhất thiết phải đến từ giá tài sản tăng mạnh.

FOMO cũng có thể đến từ cảm giác mình đang đứng ngoài một câu lạc bộ mà những người giàu có khác đều đã bước vào.

Khi người giàu tin người giàu

Một trong những “cỗ máy marketing” mạnh nhất của Madoff chính là khách hàng hiện hữu.

Một người giàu giới thiệu Madoff cho một người giàu khác.

Một nhà đầu tư có danh tiếng kể về Madoff cho bạn bè.

Một tổ chức nhìn thấy nhiều tổ chức khác đã gửi tiền và mặc nhiên cho rằng quá trình thẩm định chắc hẳn đã được ai đó thực hiện.

Đây là một nghịch lý phổ biến của thị trường.

Càng nhiều người thông minh cùng tin vào một điều, mỗi cá nhân lại càng có xu hướng tự mình kiểm tra ít hơn.

Trong tâm lý học hành vi, đây gần với hiệu ứng “social proof” – con người sử dụng hành vi của những người xung quanh như một tín hiệu để đánh giá điều gì đó có đáng tin hay không.

Nhưng trên thị trường tài chính, số đông không phải lúc nào cũng là bằng chứng.

Đôi khi, số đông chỉ đơn giản là một chuỗi người đang tin tưởng lẫn nhau.

Những dấu hiệu cảnh báo thực ra đã xuất hiện

Điều đáng nói là Madoff không hoàn toàn nằm ngoài tầm ngắm.

Năm 2001, một số ấn phẩm tài chính đã đặt câu hỏi về khả năng tạo ra lợi nhuận ổn định bất thường của hoạt động quản lý tài sản này. Trong những năm sau đó, hoạt động của Madoff cũng nhiều lần được cơ quan quản lý xem xét. FBI cho biết trong khoảng hai năm, công ty của Madoff đã trải qua năm đợt kiểm tra nhưng vẫn vượt qua nhờ sự che giấu và nhiều yếu tố khác.

Đây có lẽ là phần đáng suy nghĩ nhất của câu chuyện.

Một vụ gian lận lớn không nhất thiết tồn tại vì hoàn toàn không có dấu hiệu cảnh báo.

Nó có thể tồn tại bởi mỗi dấu hiệu, khi đứng riêng lẻ, đều được giải thích theo một cách có vẻ hợp lý.

Lợi nhuận quá ổn định?

Ông ấy giỏi.

Chiến lược khó hiểu?

Đó là bí mật kinh doanh.

Khách hàng khó tiếp cận quỹ?

Vì Madoff không cần thêm tiền.

Người khác đã đầu tư hàng chục năm?

Vậy chắc chắn phải an toàn.

Mỗi câu trả lời đều hợp lý.

Cho đến khi ghép tất cả lại với nhau.

65 tỷ USD thực sự là bao nhiêu?

Con số thường gắn với vụ Madoff là khoảng 65 tỷ USD.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng ý nghĩa của con số này.

Theo hồ sơ vụ án, quy mô khoảng 64,8 tỷ USD được tính dựa trên số dư thể hiện trên tài khoản của hàng nghìn khách hàng vào cuối tháng 11/2008. Một phần rất lớn trong số đó là những khoản “lợi nhuận” tồn tại trên giấy tờ chứ không phải tiền thật đã được Madoff kiếm về từ thị trường.

Đây là điểm rất quan trọng.

Một Ponzi có thể phình to nhanh hơn nhiều so với lượng tiền thực sự đi vào hệ thống bởi mỗi năm, lợi nhuận giả tiếp tục được cộng vào số dư tài khoản.

Một triệu USD có thể biến thành hai triệu USD trên giấy.

Hai triệu thành ba triệu.

Nhưng nếu không có tài sản thực sự đứng phía sau, toàn bộ sự giàu có đó chỉ tồn tại bên trong một bảng sao kê.

Khủng hoảng 2008 đã làm điều mà nhiều cuộc kiểm tra không làm được

Trong nhiều năm, Madoff có thể đáp ứng yêu cầu rút tiền nhờ dòng tiền mới tiếp tục chảy vào.

Nhưng năm 2008, thế giới tài chính thay đổi.

Khủng hoảng khiến nhà đầu tư đồng loạt tìm kiếm tiền mặt.

Và đó là kẻ thù lớn nhất của mọi mô hình Ponzi.

Khi số người muốn rút tiền vượt xa số người muốn gửi tiền vào, mô hình không còn cách nào duy trì.

Theo FBI, đến đầu tháng 12/2008, Madoff thừa nhận với một cộng sự rằng mình đã hết tiền. Không lâu sau đó, ông thú nhận hoạt động quản lý tài sản là một Ponzi và bị bắt.

Điều khiến Madoff thất bại cuối cùng không phải một mô hình định lượng phức tạp.

Không phải một thuật toán phát hiện gian lận.

Mà là thứ đơn giản nhất trong tài chính:

thanh khoản.

Bài học lớn nhất không nằm ở Bernie Madoff

Câu chuyện Madoff thường được kể như câu chuyện về một thiên tài lừa đảo.

Nhưng cách nhìn đó có thể khiến chúng ta bỏ qua vấn đề quan trọng hơn.

Madoff thành công không chỉ bởi ông biết nói dối.

Ông thành công bởi hiểu rất rõ cách con người ra quyết định khi đối diện với tiền bạc.

Chúng ta tin vào danh tiếng.

Tin vào người giới thiệu.

Tin vào lịch sử lợi nhuận.

Tin vào những tổ chức lớn.

Và đặc biệt, chúng ta dễ tin hơn khi kết quả đầu tư đúng với điều mình muốn tin.

Bởi vậy, bài học quan trọng nhất từ vụ Madoff không phải là “đừng tin người khác”.

Mà là:

Đừng bao giờ để niềm tin thay thế quá trình kiểm chứng.

Một khoản đầu tư tốt phải trả lời được những câu hỏi rất cơ bản: tiền đang nằm ở đâu, ai giữ tài sản, lợi nhuận đến từ đâu, rủi ro là gì và liệu kết quả có hợp lý với cơ chế tạo ra lợi nhuận hay không.

Nếu một khoản đầu tư quá phức tạp đến mức không thể giải thích được, nhưng lại ổn định đến mức gần như không bao giờ thua lỗ, đó không nhất thiết là bằng chứng của tài năng.

Đôi khi, đó chính là lý do cần phải đặt thêm câu hỏi.

Bernie Madoff đã mất nhiều thập kỷ để xây dựng hình ảnh của một người mà Phố Wall có thể tin tưởng.

Và cuối cùng, cũng chính niềm tin đó trở thành thứ tài sản giá trị nhất giúp ông duy trì một trong những vụ gian lận tài chính lớn nhất lịch sử.

Trên thị trường, thứ nguy hiểm nhất đôi khi không phải một khoản đầu tư mà chúng ta không hiểu.

Mà là một khoản đầu tư khiến chúng ta cảm thấy mình không cần phải hiểu nữa.