Xây lắp chịu “sức ép kép” từ giá và giải ngân

Năm 2026 ghi nhận gói đầu tư công kỷ lục 1,08 triệu tỉ đồng, nhưng các doanh nghiệp xây lắp lại rơi vào nghịch lý: có việc làm nhưng không có lợi nhuận. Sự tăng vọt của giá nhiên liệu và vật liệu đang đe dọa trực tiếp đến sức khỏe tài chính nhà thầu lẫn tiến độ giải ngân của Bộ Xây dựng.

Giá dầu diesel vọt tăng 70% cùng nguồn cung cát, đá khan hiếm tại nhiều địa phương khiến hàng loạt dự án giao thông đứng trước nguy cơ vỡ biên lợi nhuận. Cơ chế bù giá sát thị trường trở thành điều kiện sống còn để giải tỏa nghẽn dòng tiền.

Xây lắp chịu “sức ép kép” từ giá và giải ngân

Năm 2026, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên với vốn đầu tư công 1,08 triệu tỷ đồng, cao nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, đến hết tháng 6, cả nước mới giải ngân 357.000 tỷ đồng, tương đương 35,5% kế hoạch. Ngành Xây dựng được giao 137.298 tỷ đồng nhưng chỉ giải ngân 10.528 tỷ đồng, tương đương 23%, thấp hơn mức bình quân 29,3%. Một số chủ đầu tư có tỷ lệ giải ngân đặc biệt thấp như Ban Quản lý dự án Đường sắt, Hàng hải và Đường thủy.

Từ đầu năm 2026, giá dầu diesel tăng khoảng 70%, giá nhựa đường tăng hơn 31,7%. Riêng nhóm dự án bảo trì đường bộ, chi phí ước tính tăng 946 tỷ đồng, tương đương 28,7% so với dự toán ban đầu. Một gói thầu tại Quốc lộ 14E ghi nhận chi phí tăng khoảng 25%. Đây là cú sốc lớn vì nhiên liệu và nhựa đường không phải yếu tố bên lề mà tác động trực tiếp đến vận chuyển, thi công và sản xuất bê tông nhựa.

Nhiều nhà thầu rơi vào thế khó: nếu tiếp tục thi công theo giá hợp đồng cũ, biên lợi nhuận sẽ bị bào mòn hoặc chuyển thành thua lỗ. Nếu giảm tốc độ thi công, dự án lại chậm tiến độ, kéo theo nguy cơ bị xử lý trách nhiệm và ảnh hưởng giải ngân. Phần lớn các gói thầu bảo trì áp dụng hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định, những loại hợp đồng này không dễ điều chỉnh giá. Với doanh nghiệp xây lắp có năng lực tài chính mạnh, đây là bài toán quản trị dòng tiền, nhưng với nhà thầu nhỏ và vừa, đây có thể trở thành vấn đề sống còn.

Ngoài giá nhiên liệu, nguồn cung vật liệu xây dựng chưa đáp ứng kịp nhu cầu tăng nhanh. Tại các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Ngãi, TP. Huế, vật liệu có thời điểm khan hiếm và giá tiếp tục tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động thi công. Tại Đồng Tháp, các doanh nghiệp xây dựng đã kiến nghị chính quyền hỗ trợ trước tình trạng giá tăng mạnh, với một số loại đá tăng thêm khoảng 100.000 đồng/m³.

Bộ Xây dựng đã ban hành Nghị định 206/2026 quy định công cụ quản lý chi phí như giá vật liệu, giá nhân công, giá ca máy. Thông tư 37/2026 hướng dẫn xác định định mức dự toán, khảo sát và công bố giá vật liệu xây dựng. Mục tiêu là làm cho đơn giá xây dựng phản ánh sát hơn giá thị trường, thay vì xử lý từng trường hợp khi doanh nghiệp đã rơi vào thế khó. Tuy nhiên, quy trình khảo sát, tổng hợp, công bố và điều chỉnh hợp đồng mất nhiều thời gian, trong khi giá thị trường có thể thay đổi từng tuần.

Bộ Xây dựng đang chịu áp lực kép: vừa phải hoàn thành khối lượng công việc lớn của ngành, vừa phải nâng tốc độ giải ngân. Tuy nhiên, yêu cầu không được vì tiến độ, thành tích mà bỏ qua chất lượng công trình là hoàn toàn hợp lý. Nếu một dự án được giải ngân nhanh nhưng phải điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần, nhà thầu thua lỗ, chất lượng bị ảnh hưởng hoặc phát sinh tranh chấp hợp đồng thì liệu có thành công? Bài toán của Bộ Xây dựng trong những tháng cuối năm là điều phối hệ sinh thái từ mỏ vật liệu, giá xây dựng, hợp đồng, mặt bằng đến nhà thầu và vốn lưu động.