Thuế Điều 301 chính thức có hiệu lực: Việt Nam đối mặt mức thuế 12,5%, ngành điện tử và năng lượng được “miễn nhiễm”

Từ ngày 24/7/2026, chính quyền Mỹ đã chính thức áp dụng mức thuế nhập khẩu mới theo Điều 301 Đạo luật Thương mại 1974 lên 60 nền kinh tế, bao phủ gần như toàn bộ kim ngạch nhập khẩu vào thị trường này. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng trong chính sách thương mại của Mỹ, thay thế cho mức thuế tạm thời 10% theo Điều 122 vốn đã hết hiệu lực sau 150 ngày áp dụng.

Điểm đáng chú ý là cơ sở pháp lý của đợt thuế lần này hoàn toàn khác so với các vòng thuế đối ứng trước đây. Sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ thuế theo IEEPA vào tháng 2/2026, Washington đã chuyển sang sử dụng Điều 301 - vốn bắt nguồn từ cuộc điều tra của Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) về vấn đề lao động cưỡng bức - làm công cụ chính sách dài hạn. Với chu kỳ rà soát 4 năm một lần, khung thuế này được đánh giá là khó bị đảo ngược bởi các phán quyết của tòa án, tạo ra một mặt bằng chi phí ổn định nhưng kéo dài đối với hàng hóa xuất khẩu.

Việt Nam nằm trong nhóm chịu thuế cao hơn

USTR đã phân chia 60 nền kinh tế thành hai nhóm chính dựa trên mức độ đáp ứng tiêu chuẩn về kiểm soát lao động cưỡng bức. Nhóm chịu thuế 10% gồm 17 nền kinh tế đã ban hành luật cấm, ký kết Thỏa thuận khung Thương mại (ART) hoặc có cơ chế kiểm soát bán phần, trong đó có Canada, Mexico, Liên minh châu Âu, Vương quốc Anh cùng một số nước ASEAN như Bangladesh, Campuchia, Indonesia và Malaysia.

Việt Nam, dù đã ban hành Nghị định 292/2026/NĐ-CP nhằm cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức để đáp ứng yêu cầu của USTR, vẫn bị xếp vào nhóm 43 nền kinh tế chịu mức thuế cao hơn là 12,5%, cùng với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan và Philippines. So với giai đoạn áp thuế tạm thời trước đó, chi phí xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam sang Mỹ tăng thêm 2,5 điểm phần trăm, đồng thời tạo ra khoảng cách bất lợi so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong khu vực như Malaysia, Indonesia và Campuchia - vốn cùng cạnh tranh ở các ngành dệt may, giày dép và đồ gỗ nhưng chỉ chịu thuế 10%.

Dù vậy, giới phân tích cho rằng mức chênh lệch này chưa đủ để làm thay đổi cấu trúc dòng vốn đầu tư hay chuỗi cung ứng một cách đột ngột, đặc biệt khi so với Trung Quốc - nơi tổng mức thuế 301 cộng dồn có thể vượt 35%. Lợi thế “Trung Quốc+1” của Việt Nam vì vậy vẫn được duy trì, dù không còn nới rộng như trước.

Nhóm ngành chịu áp lực: dệt may, da giày và đồ gỗ

Trong số các nhóm ngành xuất khẩu chủ lực, dệt may và da giày được đánh giá chịu tác động tiêu cực rõ rệt nhất do biên lợi nhuận vốn đã mỏng và tỷ trọng xuất khẩu sang Mỹ chiếm 40-50% tổng kim ngạch. Các doanh nghiệp niêm yết như TNG, MSH, STK, TCM, VGT hay GIL được cho là sẽ phải đối mặt với sức ép cạnh tranh giá so với Bangladesh, Campuchia và Indonesia, trong bối cảnh các đối tác nhập khẩu lớn có xu hướng thắt chặt chi phí gia công.

Ngành gỗ và nội thất cũng nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể khi thị trường Mỹ chiếm hơn 55% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành, trong khi nhóm hàng nội thất bọc còn phải chịu thêm thuế theo Điều 232 với mức 25-50%. Các doanh nghiệp có tỷ trọng doanh thu xuất khẩu Mỹ cao như PTB hay SAV được xem là nhóm chịu tác động trực tiếp.

Ở chiều ngược lại, ngành thủy sản với các mã tiêu biểu như VHC, ANV, FMC, MPC hay IDI chỉ chịu tác động tiêu cực ở mức nhẹ hơn, dù thuế Điều 301 sẽ cộng dồn lên các mức thuế chống bán phá giá hiện hữu, qua đó gia tăng áp lực cạnh tranh với các nguồn cung từ Ấn Độ và Ecuador vốn chỉ chịu thuế 10%.

Riêng nhóm thép, nhôm và đồng - với các mã như HPG, NKG, HSG, SMC - được đánh giá ở trạng thái trung tính do được điều chỉnh theo cơ chế an ninh quốc gia của Điều 232 thay vì cộng dồn thêm thuế 301. Trong khi NKG và HSG vẫn chịu áp lực từ thuế 232 hiện hữu với tỷ trọng xuất khẩu Mỹ đáng kể, HPG được cho là sẽ hưởng lợi nhiều hơn từ dòng vốn giải ngân đầu tư công trong nước.

Phụ lục A: “lá chắn” cho gần một nửa kim ngạch xuất khẩu

Điểm sáng lớn nhất của đợt áp thuế lần này nằm ở Phụ lục A (Annex A) - danh mục các mặt hàng được USTR miễn trừ hoàn toàn khỏi thuế Điều 301. Danh mục này được đánh giá bảo vệ khoảng 49% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ, tập trung chủ yếu vào nhóm hàng điện tử, máy tính, linh kiện bán dẫn và thiết bị viễn thông. Đây là những sản phẩm nằm trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu mà Mỹ đang thiếu hụt nguồn cung nội địa, nên được ưu tiên miễn trừ nhằm tránh gây đứt gãy sản xuất và hạn chế áp lực lạm phát cho người tiêu dùng Mỹ.

Nhờ đó, khối doanh nghiệp điện tử và công nghệ như FPT, DGW, CMG, SAM hay ELC được nhận định sẽ không chịu tác động tiêu cực, thậm chí còn có thể hưởng lợi từ làn sóng dịch chuyển đầu tư “Trung Quốc+1” khi khoảng cách thuế với Trung Quốc ngày càng nới rộng. Tương tự, nhóm nông sản thô như cà phê, hạt điều, hạt tiêu với các mã PAN, LTG, TAR, TRC, DPR cũng nằm trong diện miễn trừ, trong khi nhóm năng lượng và phân bón gồm DPM, DCM, POW, GAS, PVD được đánh giá tích cực nhẹ nhờ vừa được miễn thuế vừa hưởng lợi từ các gói đầu tư công hạ tầng trong nước.

Nhóm doanh nghiệp phục vụ thị trường nội địa như MSN, VNM, KDC, MWG hay SAB gần như không chịu tác động trực tiếp từ chính sách thuế quan, đồng thời có thể hưởng lợi gián tiếp khi giá nguyên liệu đầu vào toàn cầu hạ nhiệt do nhu cầu từ Mỹ suy giảm.

Góc nhìn dài hạn

Nhìn chung, khung thuế Điều 301 với chu kỳ rà soát 4 năm tạo ra một mặt bằng chi phí ổn định hơn so với giai đoạn biến động liên tục của các năm trước, giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư có cơ sở hoạch định kế hoạch kinh doanh rõ ràng hơn. Dù Việt Nam chịu mức thuế cao hơn một số đối thủ trong khu vực, hệ thống miễn trừ diện rộng theo Phụ lục A - vốn bao trùm gần một nửa kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ - được xem là yếu tố then chốt giúp hạn chế nguy cơ đứt gãy cấu trúc xuất khẩu. Diễn biến tiếp theo của các cuộc đàm phán song phương, cũng như khả năng Việt Nam đáp ứng thêm các tiêu chuẩn của USTR trong các đợt rà soát tới, sẽ là yếu tố cần tiếp tục theo dõi để đánh giá triển vọng trung và dài hạn của các nhóm ngành xuất khẩu chủ lực.