#Quốc tế

24HMONEY đã kiểm duyệt

“Ngai vàng” của đồng USD đang lung lay: BRICS âm thầm viết lại trật tự tiền tệ toàn cầu

Khi các nền kinh tế Nam bán cầu và nhóm BRICS ngày càng đẩy mạnh thanh toán ngoài đồng USD, một cuộc dịch chuyển âm thầm nhưng sâu sắc đang diễn ra trong hệ thống tài chính toàn cầu. Xu hướng này không chỉ phản ánh những toan tính địa chính trị ngày càng rõ nét, mà còn cho thấy nỗ lực tái định hình cán cân quyền lực kinh tế thế giới trong dài hạn.

Cuộc dịch chuyển âm thầm khỏi USD

Cuối tháng 11/2025, chỉ ít ngày trước Hội nghị Thượng đỉnh G20 tại Johannesburg, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Nam Phi và Trung Quốc đã cùng ra mắt một bước tiến mang tính biểu tượng: Standard Bank – ngân hàng lớn nhất châu Phi theo tổng tài sản – chính thức kết nối trực tiếp với Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc.

Việc tích hợp này cho phép doanh nghiệp châu Phi thanh toán thương mại với Trung Quốc bằng đồng nhân dân tệ, không cần thông qua bất kỳ đồng tiền trung gian nào, đặc biệt là USD. Đây được xem là dấu mốc quan trọng trong xu hướng “phi USD hóa” đang lan rộng tại các nền kinh tế đang phát triển.

Trong nhiều thập kỷ, USD giữ vai trò đồng tiền dự trữ chủ chốt toàn cầu, chiếm hơn 80% giao dịch thương mại quốc tế. Tuy nhiên, những năm gần đây, các cuộc thảo luận về lựa chọn thay thế USD ngày càng gia tăng, đặc biệt tại các quốc gia Nam bán cầu.

BRICS và làn sóng thanh toán bằng tiền tệ nội địa

Xu hướng này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi nhóm BRICS – gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi – cùng các thành viên mới như Ai Cập, Ethiopia, Indonesia, Iran và UAE.

Brazil đã tích hợp CIPS và tăng cường sử dụng đồng real và nhân dân tệ trong thanh toán thương mại với Trung Quốc, thay vì USD. Ấn Độ và UAE giao dịch bằng rupee và dirham; Trung Quốc và UAE thanh toán LNG bằng nhân dân tệ; Trung Quốc sử dụng nhân dân tệ trong thương mại với Argentina, Iraq và Ả Rập Xê Út.

Đáng chú ý, Trung Quốc và Nga đã chuyển mạnh sang thanh toán bằng tiền tệ địa phương, một phần nhằm né tránh các biện pháp trừng phạt của phương Tây. Phần lớn thương mại dầu mỏ giữa Trung Quốc với Iran và Nga hiện được thanh toán bằng nhân dân tệ, trong khi Ấn Độ và Nga gia tăng sử dụng rupee và rúp.

Ở cấp độ đa phương, BRICS đang thúc đẩy dự án tiền tệ kỹ thuật số Bridge, hướng tới giao dịch không cần USD và hệ thống SWIFT. Dù chưa chính thức vận hành, mô hình của Bridge dự kiến sẽ được trình bày tại Hội nghị Thượng đỉnh BRICS năm nay ở Ấn Độ.

“Chi phí ẩn” của đồng USD và lợi thế địa chính trị của Mỹ

Theo các chuyên gia, thương mại song phương bằng tiền tệ nội địa không phải điều mới. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là tần suất và quy mô các giao dịch này đang tăng nhanh, phản ánh động lực giảm phụ thuộc vào USD ngày càng rõ rệt.

“Mỗi giao dịch bằng USD đều kèm theo một ‘chi phí ẩn’ mang lại lợi ích cho Mỹ”, bà Sanusha Naidu, chuyên gia tại Viện Institute for Global Dialogue (Nam Phi), nhận định.

Trong bối cảnh Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của châu Phi và nhiều nền kinh tế mới nổi, việc thanh toán bằng tiền tệ địa phương hoặc thông qua CIPS được xem là lựa chọn hợp lý về mặt kinh tế.

Những rào cản thực tế của phi USD hóa

Dù vậy, các chuyên gia cũng chỉ ra nhiều thách thức. Giáo sư Danny Bradlow (Đại học Pretoria) cho rằng câu hỏi lớn nhất không phải là khả năng giao dịch bằng tiền tệ khác USD, mà là liệu các quốc gia có sẵn sàng nắm giữ và dự trữ tiền tệ của đối tác hay không.

Trong nhiều trường hợp, USD vẫn là lựa chọn thực tế nhất nhờ tính thanh khoản cao và mức độ chấp nhận toàn cầu. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng thanh toán bằng tiền tệ nội địa vẫn cần thời gian để hoàn thiện, dù các nền tảng như CIPS, BRICS Pay hay Project mBridge đang dần hình thành.

Hiện tại, giao dịch ngoài USD vẫn chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ so với hệ thống SWIFT. Đồng nhân dân tệ dù đã vượt euro trong vai trò tiền tệ thanh toán thương mại, nhưng vẫn tham gia chưa đến 10% thương mại toàn cầu.

USD suy yếu “từ từ”, chưa có đối thủ thay thế

Theo các nhà phân tích, điều thay đổi mạnh mẽ nhất hiện nay không phải là cấu trúc hệ thống tài chính, mà là động lực tìm kiếm các phương án thay thế. Giá vàng tăng mạnh trong thời gian qua được xem là tín hiệu phản ánh sự suy giảm niềm tin vào USD với vai trò tài sản dự trữ an toàn tuyệt đối.

Tuy nhiên, hầu hết chuyên gia đều thống nhất rằng USD không đối mặt với mối đe dọa tức thì hay trung hạn. “USD sẽ tiếp tục là đồng tiền tham chiếu toàn cầu, từ định giá dầu mỏ đến dự trữ ngân hàng trung ương”, ông Chris Weafer, chuyên gia Macro-Advisory, nhận định.

Theo các chuyên gia, điều mà BRICS và các nền kinh tế Nam bán cầu tìm kiếm không phải là “lật đổ” USD, mà là đa dạng hóa hệ thống tài chính, giảm phụ thuộc vào một đồng tiền và một mạng lưới thanh toán duy nhất.

Về dài hạn, nếu một đồng tiền đủ sức thách thức USD xuất hiện, nhiều ý kiến cho rằng đó có thể là nhân dân tệ – đặc biệt nếu “petroyuan” thay thế “petrodollar” trong định giá dầu mỏ. Tuy nhiên, kịch bản này vẫn còn rất xa.

USD có thể không sụp đổ đột ngột, nhưng đang bước vào giai đoạn suy giảm chậm rãi – một quá trình có thể gây tác động sâu rộng hơn nhiều so với một cú đổ vỡ tức thời, các chuyên gia kết luận.