#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Mỹ, Iran và Israel nhất trí ngừng bắn 2 tuần: Hormuz tạm mở cửa, thị trường phản ứng tích cực

Thỏa thuận đình chiến kéo dài hai tuần bất ngờ được công bố trong đêm 7/4 giữa Mỹ và Iran, với vai trò trung gian của Pakistan, đã hạ nhiệt đột ngột căng thẳng trong khu vực.

Tổng thống Donald Trump cho biết quyết định này được đưa ra trên mạng xã hội vào chiều muộn thứ Ba, chỉ cách “thời hạn buộc Iran mở cửa Eo biển Hormuz” đúng vài giờ. Theo đó, Mỹ đồng ý tạm ngừng tấn công Iran trong hai tuần với điều kiện Iran phải “mở hoàn toàn, ngay lập tức và an toàn” Eo biển Hormuz. Phía Iran – thông qua lời Ngoại trưởng Abbas Araqchi – xác nhận sẽ ngừng phản công và “bảo đảm thông hành an toàn” qua Hormuz trong thời gian này.

Ảnh: Người dân tại Tehran vẫy cờ ăn mừng thông tin ngừng bắn hai tuần (Ảnh: Majid Asgaripour/WANA via Reuters).

Thỏa thuận này được xem là “ngừng bắn hai chiều” – như chính ông Trump khẳng định – do cả Mỹ và Iran đều tạm ngừng các hoạt động quân sự tấn công lẫn nhau. Pakistan đã đóng vai trò chủ chốt trong đàm phán: Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết đã mời các đoàn đàm phán Iran và Mỹ gặp nhau tại Islamabad từ ngày 10/4 để hoàn thiện một “giải pháp toàn diện” cho xung đột. Sharif cũng công bố lệnh ngừng bắn “có hiệu lực ngay lập tức ở mọi nơi, kể cả ở Lebanon” – ngụ ý Israel và lực lượng Hezbollah cùng đình chiến. Trước đó, Sharif từng đề nghị gia hạn thêm hai tuần cho hạn chót của ông Trump, đồng thời kêu gọi Iran mở Hormuz như một “cử chỉ thiện chí”.

Các điều khoản chính của thỏa thuận ngừng bắn hai tuần gồm:

Mỹ tạm ngừng các chiến dịch không kích và hứa đã đạt và vượt mọi mục tiêu quân sự ban đầu ở Iran. Ông Trump mô tả đây là bước cuối cùng để hướng tới “một thỏa thuận hòa bình lâu dài” với Iran.

Iran đình chỉ các đợt trả đũa, đồng thời cho phép “mở cửa an toàn” Eo biển Hormuz – vốn đã bị Tehran phong tỏa từ sau vụ tấn công của Mỹ và Israel hồi cuối tháng 2. Ngoại trưởng Araqchi cho biết Iran sẽ ngưng các “hoạt động phòng vệ” nếu lệnh tấn công của Mỹ và Israel chấm dứt, và việc lưu thông tại Hormuz “sẽ có thể diễn ra” dưới sự điều phối của quân đội Iran. Iran cũng yêu cầu được thu phí qua lại tại Hormuz, chia sẻ với Oman, và dùng khoản thu này để tái thiết, thay vì đòi bồi thường chiến tranh từ Mỹ.

Israel đồng ý đình chỉ chiến dịch không kích nhắm vào Iran trong thời gian đàm phán. Theo các quan chức Nhà Trắng, Israel thậm chí còn cam kết dừng cả các đợt không kích ở Lebanon, buộc lực lượng Hezbollah cùng giữ lệnh ngừng bắn tại đây.

Pakistan đóng vai trò trung gian: lãnh đạo quân đội Pakistan liên tục liên lạc với Mỹ và Iran trong đêm 6/4 để thúc đẩy thỏa thuận, nay mời phái đoàn hai bên sang Islamabad đàm phán. Thủ tướng Sharif khẳng định đã đạt được sự đồng ý của cả Iran và Israel về ngừng bắn ngay lập tức trong hai tuần.

Các nhà quan sát nhận định đây là sự thay đổi đột ngột của chính quyền Trump sau nhiều lần đe dọa hủy diệt cơ sở hạ tầng dân sự Iran. Trong ngày 7/4, tổng thống Mỹ từng viết rằng “cả một nền văn minh sẽ diệt vong trong đêm nay” nếu Iran không chấp thuận yêu cầu. Tuy nhiên, chỉ ít giờ sau, ông Trump lại tuyên bố đạt tiến bộ với Iran và công bố đình chiến hai tuần. Theo Reuters, Nhà Trắng khẳng định việc đình chiến “cho thấy Mỹ đã buộc được Iran đồng ý mở cửa Eo biển Hormuz”. Trong khi đó, Iran tuyên bố kết quả là một chiến thắng của mình, cho rằng Mỹ đã phải chấp nhận theo khuôn khổ 10 điểm do Tehran đề xuất.

1. Đảm bảo rằng Iran sẽ không bị tấn công lần nữa.

2. Chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn, không chỉ là thỏa thuận ngừng bắn.

3. Chấm dứt các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon

4. Dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran

5. Chấm dứt mọi cuộc xung đột khu vực chống lại các đồng minh của Iran.

6. Đổi lại, Iran sẽ mở cửa eo biển Hormuz.

7. Iran sẽ áp đặt phí eo biển Hormuz là 2 triệu đô la Mỹ cho mỗi tàu.

8. Iran sẽ chia sẻ các khoản phí này với Oman.

9. Iran sẽ đưa ra các quy định về việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz.

10. Iran sẽ sử dụng phí eo biển Hormuz để tái thiết thay vì bồi thường chiến tranh.

Diễn biến thị trường tài chính ngay sau tin ngừng bắn phản ánh tâm lý hoan hỉ của giới đầu tư. Giá dầu thô sụt sâu khoảng 16%, còn giao dịch quanh 94 USD/thùng, trong khi chỉ số S&P 500 tương lai leo dốc trên 2% và đồng USD quay đầu giảm mạnh

Nhiều nhà phân tích nhận định nhà đầu tư “dự đoán Trump đang tìm lối thoát” cho cuộc khủng hoảng năng lượng – và nay nhu cầu tích trữ “hàng phòng thủ” đã giảm nhiệt. Lợi tức trái phiếu chính phủ Mỹ cũng hạ vì áp lực tìm tài sản an toàn suy giảm.

Reuters đánh giá cú sốc năng lượng ở vùng Vịnh hiện nay là nghiêm trọng nhất trong hàng chục năm, ảnh hưởng tới hơn một phần tư nguồn dầu toàn cầu – nên bất kỳ dấu hiệu ngăn đứt dòng chảy qua Hormuz cũng giúp bình ổn phần nào thị trường.

Cộng đồng quốc tế nhìn nhận bước lùi chiến tranh đang mở ra cơ hội ngoại giao. Trung Quốc – đối tác thương mại lớn nhất của Iran – khẳng định ủng hộ ngừng bắn để giảm leo thang. Ngược lại, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc không ra được quyết định cụ thể về Hormuz ngay trước đó: một nghị quyết do Bahrain đệ trình nhằm kêu gọi đảm bảo an ninh hàng hải đã bị Nga và Trung Quốc phủ quyết. Đại sứ Trung Quốc tại LHQ đã tuyên bố một nghị quyết như vậy là “thiên vị” và chỉ làm bùng thêm căng thẳng. Đại sứ Iran ở LHQ ca ngợi động thái phủ quyết này, cho rằng nó “ngăn Hội đồng Bảo an bị lạm dụng để hợp pháp hóa hành động gây hấn”. Bộ Ngoại giao Mỹ chỉ trích Nga – Trung đứng về phía Iran, cho rằng họ đã “bênh vực chế độ đang dùng vũ khí kinh tế uy hiếp khu vực”.

Triển vọng và thách thức

Thỏa thuận đình chiến 2 tuần đã tạm hạ nhiệt tình hình ở Trung Đông, nhưng nhiều nút thắt cốt lõi còn nguyên. Cả hai bên đều nói sẽ tận dụng thời gian này để hoàn thiện đàm phán: ông Trump kỳ vọng một “thỏa thuận cuối cùng” sẽ được chốt trong 2 tuần, trong khi Iran tuyên bố chỉ dành thời gian ngắn để thương lượng trên cơ sở bản đề xuất 10 điểm. Tuy nhiên, vấn đề hạt nhân Iran, vai trò của các đồng minh ở khu vực (như Hezbollah ở Lebanon), và mức độ xóa bỏ các lệnh trừng phạt vẫn là những điểm gút chưa được giải quyết. Giới phân tích lưu ý rằng phía Iran vẫn giữ thế “kiểm soát” Eo biển Hormuz về mặt quân sự, nên các chuyến tàu chưa thể qua lại hoàn toàn tự do và an tâm như trước chiến tranh.

Trong ngắn hạn, thị trường dầu và năng lượng toàn cầu đang theo dõi sát sao. Việc Hormuz vẫn do Iran quản lý một phần, cùng các thiệt hại cơ sở hạ tầng dầu khí khu vực do chiến tranh, dự báo có thể khiến nguồn cung phục hồi chậm chạp. Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế cảnh báo nguy cơ “Tháng Tư đen tối” khi sản lượng dầu Vùng Vịnh sụt giảm gần một nửa so với trước chiến tranh. Dù tin ngừng bắn mang hy vọng dịu bớt khủng hoảng năng lượng, các chuyên gia cho rằng “còn nhiều câu hỏi chưa có đáp án”, nhất là khi căng thẳng có thể tái bùng nếu đàm phán đổ vỡ.

Trong bối cảnh đó, các nhà lãnh đạo phương Tây và khu vực đang kêu gọi kiên nhẫn. Tổng thống Trump nhấn mạnh đây chỉ là “giai đoạn đầu” và khẳng định sẽ tiếp tục gia tăng áp lực nếu Iran không tuân thủ điều kiện. Ngay trong ngày công bố đình chiến, các cảnh báo vẫn xuất hiện: Iran tiếp tục khai hỏa tên lửa về phía Israel và các đồng minh Ả Rập, khiến một số nước trong vùng phải bật báo động phòng không. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran cũng tuyên bố sẵn sàng đáp trả ngay lập tức nếu bất cứ chiếc cầu hoặc nhà máy điện nào của họ bị tấn công như lời đe dọa ban đầu của Washington.

Như vậy, lệnh ngừng bắn hai tuần phần nào mở ra “cửa ngoại giao” cho cả Mỹ lẫn Iran. Tuy nhiên, các nhà quan sát cảnh báo đây chưa phải hòa bình, mà chỉ là một khoảng lặng căng thẳng trong cuộc xung đột toàn diện. Tương lai của Trung Đông vẫn phụ thuộc vào các cuộc đàm phán sắp diễn ra và mức độ cam kết của các bên trong việc giải quyết những mâu thuẫn gốc rễ.