Kim cương lậu, chứng thư giả

Ngày tôi đậu đại học, cha tôi lấy ra một chiếc nhẫn vàng, ông nói “cha dành dụm đã lâu, nay con mang ra đúng cái tiệm ghi trên giấy, bán đi để lấy tiền học”.

Tôi lười nhác mang đến tiệm gần nhà, chủ tiệm xem xong lắc đầu, bảo "đây là vàng non, giá mua vào thấp lắm".

Tôi nhắm không đủ tiền học phí, thất vọng mang về thưa lại với cha. Ông cáu kỉnh buộc tôi đến đúng tiệm. Cha nói quả không sai. Chủ cửa hàng mở cái túi giấy quan sát rồi nói cho tôi giá mua vào đúng với cái bảng niêm yết. Tôi lúc này mới vỡ lẽ: hóa ra mỗi tiệm vàng có đóng dấu riêng, một ký hiệu nhỏ khắc trên khoen nhẫn, và khi gặp ký hiệu của mình, họ sẵn sàng mua lại đúng giá. Còn với tiệm khác, họ muốn gọi là non hay già, chẳng ai cãi nổi.

Con dấu nhỏ trên khoen vàng ấy không chỉ bảo chứng cho vàng. Nó bảo chứng cho chính người đóng dấu. Giá trị của nó nằm trọn trong uy tín mà tiệm vàng đã dày công xây dựng.

Khi thị trường phát triển, phạm vi giao dịch của con người vượt xa vài con phố quen thuộc. Người ta không còn có thể mang từng chỉ vàng, từng viên kim cương, từng lô hàng hóa quay về đúng nơi bán ra để xin xác nhận lại. Nhu cầu ấy khai sinh ra một tầng nấc trung gian mới: là các cơ quan kiểm định, đăng kiểm, giám định độc lập, những "người gác cổng" xác nhận chất lượng bằng chuyên môn và thiết bị hiện đại mà đa số khác không có. Những chi phí mà bên bán hay bên mua phải bỏ ra để lấy một tấm giấy chứng nhận, suy cho cùng, chính là chi phí trả cho niềm tin.

Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu chính những cơ quan bảo chứng ấy làm giả?

Câu hỏi đó không còn là giả định. Vụ việc liên quan đến người đứng đầu một đơn vị giám định kim cương, với cáo buộc thay đổi chứng thư, hợp thức hóa những viên đá không rõ nguồn gốc, đã vượt xa một vụ gian lận thương mại thông thường, phơi bày một lỗ hổng mang tính hệ thống: nơi lẽ ra là bức tường thành cuối cùng của sự thật lại chính là nơi sự dối trá được đóng dấu hợp pháp.

Một viên kim cương bị làm giả giấy tờ, một người bị thiệt hại. Nhưng khi hệ thống cấp chứng thư không còn đáng tin, cả thị trường mất phương hướng. Đó không còn là chuyện đạo đức cá nhân, mà là một bài toán kinh tế học nghiêm túc, thứ mà Ronald Coase, cha đẻ của lý thuyết Chi phí giao dịch, đã chỉ ra từ hàng chục năm trước: để một giao dịch diễn ra, các bên không chỉ trả chi phí sản xuất, mà còn phải gánh thêm chi phí tìm kiếm thông tin, đàm phán và giám sát lẫn nhau. Lòng tin xã hội càng cao, những chi phí ấy càng thấp. Lòng tin sụp đổ, chi phí giao dịch phình to, nuốt chửng lợi nhuận doanh nghiệp lẫn phúc lợi người tiêu dùng.

Những năm gần đây, câu chuyện chiếc nhẫn của cha tôi dường như đang lặp lại ở quy mô lớn hơn rất nhiều. Hàng loạt trung tâm đăng kiểm xe cơ giới bị phanh phui vì nhận tiền để hợp thức hóa những phương tiện không đảm bảo an toàn kỹ thuật. Những đường dây làm giả phiếu xét nghiệm, giấy khám sức khỏe, chứng chỉ hành nghề mọc lên với công nghệ in ấn tinh vi đến mức giấy giả trông thật hơn cả giấy thật. Và giờ là chứng thư kim cương, đánh thẳng vào phân khúc cao cấp nhất của thị trường tài sản, nơi giá trị vật chất gần như hoàn toàn dựa vào tính chính danh của một tờ giấy.

Nhà kinh tế học George Akerlof, trong lý thuyết nổi tiếng "The Market for Lemons" từng chỉ ra: khi người mua không thể phân biệt hàng tốt và hàng kém chất lượng, họ sẽ đánh đồng mọi thứ ở mức giá thấp. Hàng thật, hàng tốt rút lui vì không bù đắp nổi chi phí, thị trường chỉ còn lại đồ dởm. Đó chính xác là những gì xảy ra khi giấy chứng nhận không còn đáng tin: người mua kim cương trong nước quay sang đòi hỏi chứng thư GIA của Mỹ, kiểm tra trực tuyến trên hệ thống toàn cầu, còn trung tâm giám định nội địa dần bị gạt sang một bên.

Cái giá phải trả không chỉ nằm ở đó. Người mua không còn tin giấy chứng nhận sẽ tự thiết lập thêm những lớp phòng vệ: kiểm định của kiểm định, lấy mẫu đi thử ở phòng thí nghiệm thứ hai, thứ ba. Cơ quan quản lý ban hành thêm thông tư, thêm tầng nấc rà soát. Một thủ tục trước đây ba ngày, nay kéo dài ba tuần vì phải xác minh lại con dấu. Tất cả những chi phí ấy không tạo ra thêm một đồng giá trị nào cho nền kinh tế, thậm chí nó bào khả năng tăng trưởng.

Năm 1982, khi bảy người ở Chicago tử vong vì thuốc giảm đau Tylenol bị kẻ xấu tẩm độc ngay tại quầy bán lẻ, Johnson & Johnson hoàn toàn có thể đổ lỗi cho khâu lưu thông, điều mà FBI sau đó xác nhận là đúng.

Họ đã không làm vậy. Tập đoàn này thu hồi toàn bộ 31 triệu chai thuốc trên thị trường, với trị giá hơn 100 triệu USD thời điểm đó, họ thiết kế lại bao bì với ba lớp chống can thiệp đầu tiên trong ngành dược, chấp nhận khoản lỗ khổng lồ. Cái họ giữ lại được là thứ tiền không mua nổi: niềm tin rằng thương hiệu này đặt sinh mạng khách hàng lên trên lợi nhuận. Dưới góc nhìn chi phí giao dịch, đó chưa bao giờ là một khoản lỗ, mà là khoản đầu tư dài hạn rẻ hơn rất nhiều so với cái giá của sự ngờ vực.

Nhiều người quy kết chuyện làm giả chứng thư về đạo đức cá nhân của một vài người biến chất. Điều đó không sai, nhưng chưa đủ. Không một tổ chức nào có thể vận hành ổn định chỉ bằng cách hy vọng nhân viên của mình hôm nay vẫn là người tử tế.

Một chính sách hiệu quả phải được thiết kế để sự trung thực là lựa chọn dễ dàng nhất, ít tốn kém nhất. Muốn vậy, quy trình cấp chứng thư cần được số hóa để không một cá nhân đơn lẻ nào có thể một mình đi từ đầu đến cuối, cần những vòng kiểm tra chéo được phân công ngẫu nhiên, và quan trọng hơn cả, cần một chế tài đủ nặng: cấm hành nghề vĩnh viễn, xử lý hình sự nghiêm khắc với bất kỳ ai ký tên trên một chứng nhận giả.

Cha tôi đã chỉ cho tôi cách bán chiếc nhẫn, với khoản tiền đảm bảo trang trải học phí. Nhưng điều khiến tôi ghi nhớ chính là giá trị của một con dấu.