Kế hoạch "soán ngôi" tài chính của Bắc Kinh

Bất chấp những biến động về thị phần thanh toán, Bắc Kinh đang thực hiện một cuộc tổng tấn công chiến lược nhằm tái khẳng định tham vọng xác lập trục đối trọng tài chính toàn cầu. Trong bối cảnh uy thế của đồng USD bắt đầu xuất hiện những vết rạn nứt, nước cờ này không chỉ đơn thuần là nỗ lực vực dậy đồng nội tệ, mà còn là toan tính sâu xa nhằm vô hiệu hóa "vũ khí hóa" tài chính của phương Tây và xây dựng một trật tự tiền tệ lưỡng cực mới.

Ngày 31/1, giới tài chính toàn cầu bất ngờ xôn xao khi Qiushi (Cầu Thị) – cơ quan lý luận hàng đầu của Đảng Cộng sản Trung Quốc – đăng tải lại bài phát biểu năm 2024 của Chủ tịch Tập Cận Bình. Thông điệp không mới, nhưng thời điểm thì đặc biệt nhạy cảm: lời kêu gọi xây dựng một “cường quốc tài chính”, với tham vọng đưa Nhân dân tệ vươn lên vị thế đồng tiền dự trữ toàn cầu.

Sự “lệch pha” nằm ở những con số lạnh lùng. Theo dữ liệu IMF, tỷ trọng Nhân dân tệ trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đang thu hẹp rõ rệt, từ mức đỉnh 2,83% đầu năm 2022 xuống còn 1,93% trong quý III/2025 – quá nhỏ bé nếu so với USD (58%) hay Euro (20%). Khi thị phần đi lùi, vì sao Bắc Kinh lại phát đi tín hiệu cấp bách như vậy?

Tham vọng cũ, thông điệp mới

Giấc mơ biến Nhân dân tệ thành đồng tiền mạnh trong thương mại, đầu tư và dự trữ không phải câu chuyện nhất thời. Trung Quốc đã khởi động thanh toán thương mại bằng nội tệ từ năm 2009. Tuy nhiên, việc công bố lại bài phát biểu lần này cho thấy thông điệp mang tính “tổng động viên”.

Trong bài phát biểu, Chủ tịch Tập Cận Bình phác họa mô hình cường quốc tài chính dựa trên năm trụ cột then chốt: ngân hàng trung ương quyền lực, hệ thống định chế tài chính có sức cạnh tranh toàn cầu, các trung tâm tài chính quốc tế sôi động, cơ chế giám sát chặt chẽ và nguồn nhân lực tinh hoa. Ông thẳng thắn thừa nhận hệ thống tài chính Trung Quốc hiện “lớn nhưng chưa mạnh”.

Theo thông lệ chính trị Bắc Kinh, việc tái công bố này không chỉ là chỉ đạo nội bộ, mà còn là thông điệp chiến lược gửi ra bên ngoài. Như nhận định của Lin Han-Shen (The Asia Group), đây là tín hiệu về mức độ cấp bách, khi sức mạnh tiền tệ được nâng lên thành vấn đề an ninh quốc gia trong bối cảnh trật tự tài chính toàn cầu đang phân mảnh.

Khi “thiên thời” xuất hiện

Nước cờ của Bắc Kinh không diễn ra trong khoảng trống. Nếu năm 2024, USD còn ở thế thượng phong, thì sang nửa đầu 2025, đồng bạc xanh đã mất khoảng 10% giá trị – mức giảm sâu nhất kể từ năm 1973. Áp lực thuế quan, lo ngại về tính độc lập của Fed và thâm hụt tài khóa kéo dài đang làm xói mòn vị thế USD.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc nhìn thấy “khe cửa hẹp”. Không chỉ là tham vọng địa – chính trị, đây còn là bài toán sống còn của doanh nghiệp Trung Quốc. Dòng vốn đầu tư ra nước ngoài bùng nổ, M&A tăng vọt, nhưng cấu trúc tài chính lại mất cân đối: vay bằng USD, doanh thu bằng Nhân dân tệ. Nếu USD đảo chiều tăng mạnh, lợi nhuận sẽ bị bào mòn tức thì. Quốc tế hóa Nhân dân tệ vì thế trở thành công cụ phòng vệ, giảm rủi ro tỷ giá và nguy cơ trừng phạt.

Gót chân Achilles mang tên kiểm soát vốn

Hạ tầng đã đi trước. Hệ thống thanh toán xuyên biên giới CIPS xử lý tới 175.000 tỷ Nhân dân tệ trong năm 2024, tăng 43%, phủ sóng gần 190 quốc gia. Nhưng trên hệ thống SWIFT, Nhân dân tệ vẫn chỉ chiếm khoảng 3%, quá khiêm tốn so với 48% của USD.

Nút thắt nằm ở kiểm soát vốn. Một đồng tiền muốn toàn cầu hóa phải dễ lưu thông và dễ đầu tư. Trong khi USD cho phép dòng tiền xoay vòng tức thì, Nhân dân tệ vẫn bị ràng buộc bởi các quy định chặt chẽ. Đây là nghịch lý “con gà – quả trứng”: kiểm soát vốn giúp Trung Quốc tránh cú sốc tài chính, nhưng cũng khiến Nhân dân tệ kém hấp dẫn với nhà đầu tư quốc tế.

Dù vậy, tín hiệu thay đổi đã le lói. Việc Qiushi đăng tải lại bài phát biểu được xem là chỉ báo cho khả năng Bắc Kinh sẽ cân nhắc nới lỏng từng bước, trong nỗ lực tái cân bằng giữa ổn định và mở cửa.

Chiến lược “tằm ăn dâu”, không phải đòn quyết định

Giới phân tích đồng thuận: sẽ không có cuộc soán ngôi USD trong một sớm một chiều. Thay vào đó là chiến lược tiến chậm nhưng chắc – mở rộng hoán đổi tiền tệ, thúc đẩy thanh toán bằng Nhân dân tệ trong thương mại hàng hóa chiến lược, và gia tăng cho vay nội tệ tại các nền kinh tế đang phát triển.

Bệ đỡ lớn nhất là thặng dư thương mại kỷ lục, đạt 1.190 tỷ USD năm 2025. Theo đánh giá của ING, một đồng tiền ổn định, được hậu thuẫn bởi dòng thương mại khổng lồ, sẽ dần tăng sức hấp dẫn như tài sản dự trữ.

Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất vẫn là dòng vốn tháo chạy. Mở cửa quá nhanh có thể làm cạn kiệt dự trữ ngoại hối – lằn ranh đỏ với an ninh tài chính Trung Quốc. Bài toán của Bắc Kinh vì thế không phải là “đánh bại USD”, mà là từng bước mở rộng không gian cho Nhân dân tệ, trong khi vẫn giữ chặt tay lái ổn định vĩ mô.