Giữ đơn hàng hay giữ vị thế?

Kim ngạch xuất khẩu tiếp tục tăng trưởng hai chữ số, nhưng bối cảnh thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. Khi rào cản thuế quan, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu về chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe, doanh nghiệp Việt không chỉ cạnh tranh để có đơn hàng mà còn phải giữ vị thế trong chuỗi giá trị.

Sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI và các thị trường xuất khẩu chủ lực khiến doanh nghiệp đứng trước áp lực nâng cao năng lực công nghệ, thương hiệu và khả năng thích ứng nếu muốn duy trì tăng trưởng bền vững.

Xuất khẩu Việt Nam 7 tháng đầu năm 2026 đạt 319,53 tỷ USD, tăng 21,7% so với cùng kỳ năm trước, với ngành công nghiệp chế biến chiếm 90,1%. Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là cuộc cạnh tranh đã thay đổi bản chất. Nếu trước đây mục tiêu là giành càng nhiều đơn hàng càng tốt, thì nay việc có đơn hàng không còn đủ. Thách thức lớn hơn là giữ vị thế trong chuỗi cung ứng, duy trì quyền thương lượng với đối tác và giảm sự phụ thuộc vào biến động bên ngoài.

Hoa Kỳ vẫn là đối tác xuất khẩu lớn nhất với kim ngạch 104,7 tỷ USD trong 7 tháng đầu năm. Bất kỳ thay đổi nào trong chính sách thương mại cũng tạo hiệu ứng dây chuyền đối với nhiều ngành hàng. Ngành thủy sản là ví dụ điển hình khi đạt 6,78 tỷ USD (tăng 11,5%), nhưng tốc độ tăng trưởng chững lại ở tháng 7 với mức 4,8%, thấp hơn đáng kể các tháng trước. Nhiều mặt hàng chủ lực như cá tra giảm 6,1%, xuất khẩu sang EU, Hàn Quốc và Trung Đông đều giảm ở mức hai con số, phản ánh sức ép từ môi trường thương mại phức tạp.

Khu vực FDI hiện chiếm 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu. Chuyển từ tư duy gia công sang nâng cao vị thế đòi hỏi doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, thiết kế, thương hiệu và hệ thống phân phối. Một doanh nghiệp có công suất lớn nhưng sản phẩm dễ thay thế có thể nhanh chóng mất đơn hàng. Ngược lại, những doanh nghiệp sở hữu công nghệ, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật cao, kiểm soát chất lượng tốt và thích ứng nhanh với yêu cầu thị trường sẽ có lợi thế hơn trong đàm phán.

Sau 6 năm EVFTA có hiệu lực, khi lợi thế về thuế quan dần thu hẹp, yếu tố quyết định sức cạnh tranh nằm ở khả năng đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng khắt khe. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam, việc đơn giản hóa thủ tục hải quan, hoàn thuế nhanh, số hóa chứng từ và làm rõ quy tắc xuất xứ sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng tốt cơ hội từ FTA. Các hiệp định thế hệ mới không chỉ mang lại ưu đãi thuế mà còn trở thành bài kiểm tra về năng lực quản trị, tuân thủ tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc.

Chỉ số PMI ngành sản xuất Việt Nam tháng 7/2026 đạt 52,9 điểm, tăng từ 51,8 tháng trước, đánh dấu tháng tăng trưởng thứ 13 liên tiếp. Nhu cầu phục hồi và áp lực lạm phát giảm giúp doanh nghiệp nhận thêm đơn hàng, mở rộng sản xuất và tuyển dụng. Tuy nhiên, bất ổn địa chính trị vẫn là rủi ro lớn khi có thể làm tăng chi phí logistics và gián đoạn chuỗi cung ứng.

Xuất khẩu Việt Nam đã vượt qua giai đoạn chứng minh năng lực sản xuất. Giai đoạn mới đòi hỏi biến quy mô thành vị thế, biến năng lực cung ứng thành sức mạnh thương lượng. Giải pháp không chỉ là mở thêm thị trường mà còn nâng giá trị tại những thị trường đang có. Khi doanh nghiệp xây dựng được năng lực mà khách hàng khó thay thế, họ không chỉ giữ được đơn hàng mà còn giữ được quyền chủ động trước những biến động ngày càng khó lường của thương mại toàn cầu.