Đừng biến người dân thành "con tin" của quản trị yếu kém

Khoản lỗ 45.000 tỷ đồng là hệ quả của một cơ chế điều tiết giá kẹt giữa tư duy bao cấp và thị trường. Để khơi thông dòng tiền cho an ninh năng lượng, Nhà nước cần một lộ trình cải cách triệt để thay vì chỉ loay hoay "vá víu" bằng cách tăng giá.

Đề xuất của Bộ Công Thương về việc phân bổ khoản lỗ lũy kế gần 45.000 tỷ đồng của EVN vào giá bán lẻ điện bình quân đang trở thành tâm điểm tranh luận. Không ít ý kiến phản ứng gay gắt khi cho rằng đây là kiểu “lỗ doanh nghiệp, dân gánh”.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn, khoản lỗ này không đơn thuần phản ánh câu chuyện quản trị doanh nghiệp mà là hệ quả của một cơ chế giá điện vận hành nửa thị trường, nửa hành chính.

Giai đoạn 2022-2023, thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh bởi xung đột địa chính trị. Giá than, khí và dầu tăng vọt, có thời điểm gấp nhiều lần bình thường. Trong khi đó, EVN vẫn phải mua điện theo giá thị trường từ các nhà máy tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài, nhưng giá bán lẻ điện trong nước lại bị kìm giữ để ổn định lạm phát và hỗ trợ phục hồi kinh tế.

Khoảng cách giữa đầu vào leo thang và đầu ra bị ghìm giá đã khiến dòng tiền của EVN chịu áp lực nặng nề. Nếu là doanh nghiệp tư nhân, bài toán gần như chỉ có hai lựa chọn: tăng giá hoặc phá sản. Nhưng với vai trò doanh nghiệp nhà nước giữ an ninh năng lượng quốc gia, EVN buộc phải chấp nhận bán lỗ để duy trì nguồn cung điện cho nền kinh tế.

Ở góc độ đó, nhiều chuyên gia cho rằng khoản lỗ này mang bản chất của một dạng “trợ giá gián tiếp” cho toàn xã hội trong giai đoạn khủng hoảng.

Dẫu vậy, điều khiến dư luận băn khoăn không nằm hoàn toàn ở việc có nên bù lỗ hay không, mà là mức độ minh bạch của khoản lỗ ấy. Người dân có quyền đặt câu hỏi: Bao nhiêu phần trong con số hàng chục nghìn tỷ đến từ biến động nhiên liệu, bao nhiêu đến từ chi phí vận hành kém hiệu quả, tổn thất truyền tải hay các dự án đầu tư chưa tối ưu?

Nếu mọi khoản lỗ đều được chuyển thẳng vào giá điện mà thiếu kiểm toán độc lập và giám sát minh bạch, nguy cơ tạo ra tiền lệ “lỗ đâu dân trả đó” là điều khó tránh khỏi.

Đáng chú ý, theo báo cáo mới gửi Bộ Công Thương, EVN cho biết khoản lỗ lũy kế đến cuối năm 2025 đã giảm mạnh xuống còn khoảng 5.611 tỷ đồng nhờ hoạt động kinh doanh cải thiện. Điều này đồng nghĩa con số lỗ đề xuất phân bổ đã giảm hơn 87% so với thời điểm cuối năm 2024, càng khiến dư luận yêu cầu cần công khai rõ cách tính toán và lộ trình xử lý.

Trong ngắn hạn, việc tăng giá điện để bù chi phí chắc chắn sẽ tạo áp lực lên doanh nghiệp và người dân. Điện là đầu vào của mọi ngành sản xuất, nên chỉ cần giá điện tăng, hiệu ứng dây chuyền lên hàng hóa và chi phí sinh hoạt gần như không thể tránh khỏi.

Các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng như thép, xi măng, hóa chất sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp khi biên lợi nhuận bị bào mòn. Cuối cùng, phần chi phí tăng thêm nhiều khả năng vẫn quay về túi tiền của người tiêu dùng.

Nhưng ở chiều ngược lại, việc tiếp tục ghìm giá điện quá lâu cũng tiềm ẩn rủi ro lớn hơn. Nếu EVN mất khả năng cân đối tài chính, các dự án nguồn điện và lưới điện trọng điểm có thể chậm triển khai, kéo theo nguy cơ thiếu điện trong tương lai. Kịch bản cắt điện luân phiên từng xảy ra ở miền Bắc mùa hè 2023 vẫn là bài học còn nguyên giá trị.

Điều thị trường cần lúc này không chỉ là một quyết định tăng hay không tăng giá điện, mà là một cuộc cải tổ thực chất của ngành năng lượng.

Bài toán cốt lõi nằm ở việc xóa bỏ cơ chế vận hành nửa vời, thúc đẩy thị trường bán lẻ điện cạnh tranh và minh bạch hóa toàn bộ cấu trúc chi phí. Giá điện cần phản ánh đúng quy luật thị trường, thay vì bị nén quá lâu rồi điều chỉnh giật cục theo chu kỳ.

Một thị trường điện cạnh tranh đúng nghĩa sẽ buộc doanh nghiệp nâng hiệu quả vận hành, đồng thời tạo động lực thu hút đầu tư tư nhân vào năng lượng mới mà không phụ thuộc quá lớn vào ngân sách hay bảo lãnh nhà nước.

Khoản lỗ hàng chục nghìn tỷ của EVN vì thế không chỉ là vấn đề tài chính. Nó giống như “vết nứt” cho thấy mô hình điều hành ngành điện đang tới ngưỡng phải thay đổi.