Đã đến lúc "cởi trói" thị trường xăng dầu?

Để khơi thông dòng chảy năng lượng, đã đến lúc Nhà nước phải trả lại quyền tự định giá cho doanh nghiệp bán lẻ theo đúng quy luật cung - cầu sòng phẳng của kinh tế thị trường.

Dù Nghị định kinh doanh xăng dầu đã nhiều lần được sửa đổi, tình trạng kiến nghị, thua lỗ và mâu thuẫn trong hệ thống phân phối vẫn liên tục tái diễn. Theo TS Giang Chấn Tây, điều đó cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở các quy định kỹ thuật mà ở cơ chế vận hành chưa phù hợp với nguyên tắc kinh tế thị trường.

Doanh nghiệp bán lẻ là mắt xích trực tiếp phục vụ người tiêu dùng, phải đầu tư lớn về hạ tầng, nhân sự, công nghệ, phòng cháy chữa cháy và tuân thủ hàng loạt quy định pháp luật. Tuy nhiên, trong khi chi phí ngày càng tăng, họ không có quyền quyết định giá bán, khiến hoạt động kinh doanh phụ thuộc hoàn toàn vào mức chiết khấu từ doanh nghiệp đầu mối.

Chiết khấu không thể quyết định sự sống còn

Theo chuyên gia, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là doanh nghiệp bán lẻ phải sống dựa vào chiết khấu.

Khi thị trường biến động, mức chiết khấu có thể giảm xuống rất thấp, thậm chí bằng 0 đồng/lít. Điều này buộc nhiều cửa hàng bán dưới giá vốn, chấp nhận thua lỗ kéo dài nhưng vẫn phải duy trì hoạt động để giữ hệ thống và bảo đảm nguồn cung.

Một doanh nghiệp có tư cách pháp nhân độc lập, tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh nhưng lại không được quyền quyết định giá bán là điều đi ngược nguyên tắc của kinh tế thị trường.

Cần tách bạch bán buôn và bán lẻ

Để giải quyết tận gốc bất cập, chuyên gia cho rằng Nghị định sửa đổi cần chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy thị trường.

Theo đó, doanh nghiệp đầu mối chỉ nên quyết định giá bán buôn theo hợp đồng thương mại, còn doanh nghiệp bán lẻ phải được tự xác định giá bán dựa trên chi phí thực tế và mức lợi nhuận hợp lý.

Cách vận hành này tương tự nhiều ngành hàng khác, nơi nhà bán buôn cung cấp hàng hóa còn nhà bán lẻ chủ động cạnh tranh về giá và dịch vụ.

Nếu doanh nghiệp đầu mối vẫn đồng thời quyết định giá bán buôn và kiểm soát giá bán lẻ, quyền tự định giá của doanh nghiệp bán lẻ sẽ chỉ tồn tại trên danh nghĩa, trong khi biên lợi nhuận tiếp tục bị thu hẹp.

Nhà nước nên tập trung điều tiết thay vì can thiệp sâu

Theo TS Giang Chấn Tây, vai trò của Nhà nước không phải là quyết định giá bán tại từng cây xăng mà là xây dựng khung pháp lý minh bạch, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, kiểm soát chất lượng và xử lý nghiêm các hành vi đầu cơ, thao túng giá.

Cùng với đó, cần giảm cơ chế "xin - cho" trong hoạt động kinh doanh xăng dầu, đẩy mạnh phân cấp cấp phép cho địa phương, để cơ quan quản lý tập trung vào xây dựng thể chế và giám sát thực thi.

Muốn ổn định thị trường phải sửa từ gốc

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp bán lẻ vẫn duy trì hoạt động dù thua lỗ vì đã đầu tư lớn vào hạ tầng và chịu áp lực vốn vay ngân hàng. Việc tiếp tục mở cửa không đồng nghĩa với thị trường vận hành hiệu quả, mà chỉ phản ánh nỗ lực cầm cự để bảo toàn hệ thống.

Theo chuyên gia, muốn xây dựng một thị trường xăng dầu minh bạch và bền vững, lần sửa đổi Nghị định này cần tập trung vào hai thay đổi cốt lõi: xóa bỏ cơ chế kinh doanh phụ thuộc vào chiết khấu và trao quyền tự định giá cho doanh nghiệp bán lẻ trên cơ sở giá bán buôn.

Khi mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng trở thành chủ thể độc lập, cạnh tranh bình đẳng và tự chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh, thị trường mới có thể vận hành đúng quy luật, giảm xung đột lợi ích và tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn.