Có giấy kiểm định kim cương vẫn có thể là hàng lậu: Luật sư chỉ ra lỗ hổng

Luật sư chỉ ra rằng, một trong những lỗ hổng lớn trong quản lý thị trường kim cương tại Việt Nam khoảng trống giữa kiểm định chất lượng và xác minh nguồn gốc, khiến giấy kiểm định dễ bị hiểu nhầm...

Trước những diễn biến phức tạp của thị trường kim cương, nhiều câu hỏi được đặt ra về cơ chế quản lý, kiểm định và giao dịch loại tài sản này. Phóng viên đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS để làm rõ các vấn đề pháp lý liên quan.

PV: Thưa ông, hiện cơ quan nào đang quản lý thị trường kim cương tại Việt Nam?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Có thể nói, Việt Nam hiện chưa có một đạo luật riêng biệt điều chỉnh trực tiếp thị trường kim cương. Việc quản lý theo mô hình đa cơ quan, tùy theo từng khâu cụ thể.

Cơ quan hải quan thuộc Bộ Tài chính thực hiện kiểm tra, giám sát hàng hóa qua biên giới theo quy định của Luật Hải quan. Trong khi đó, lực lượng Quản lý thị trường có trách nhiệm kiểm tra, xử lý hàng hóa lưu thông trong nước, đặc biệt là hàng nhập lậu, hàng giả hoặc không rõ nguồn gốc.

Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý thông qua hệ thống đo lường và kiểm định. Nếu kim cương gắn trên trang sức vàng, hoạt động kinh doanh còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật về kinh doanh vàng, do Ngân hàng Nhà nước quản lý. Ngoài ra, cơ quan công an sẽ vào cuộc khi có dấu hiệu tội phạm như buôn lậu, rửa tiền hay làm giả giấy tờ.

PV: Quy trình kiểm định kim cương hiện nay được thực hiện ra sao?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Về bản chất, kiểm định kim cương là hoạt động đánh giá các đặc tính kỹ thuật của viên đá tại thời điểm kiểm định, bao gồm trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, kích thước, hình dạng hoặc dấu hiệu xử lý.

Quy trình thông thường gồm tiếp nhận mẫu, ghi nhận thông tin, kiểm tra bằng thiết bị chuyên dụng, phân tích tiêu chí chất lượng, đối chiếu tiêu chuẩn, sau đó cấp chứng thư kiểm định và trả kết quả. Một số đơn vị còn áp dụng hệ thống tra cứu điện tử hoặc mã QR để xác thực thông tin.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng giấy kiểm định không phải là giấy chứng nhận nguồn gốc hợp pháp. Đây chỉ là chứng thư kỹ thuật, không thay thế hóa đơn, chứng từ hải quan hay giấy tờ sở hữu. Nếu bị lợi dụng, giấy kiểm định có thể trở thành công cụ để hợp thức hóa hàng nhập lậu, tạo niềm tin sai lệch cho người mua.

PV: Giao dịch kim cương có hoàn toàn do các bên tự thỏa thuận hay chịu ràng buộc pháp lý?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Giao dịch kim cương là giao dịch dân sự và thương mại, nên các bên có quyền thỏa thuận về giá, phương thức thanh toán hay điều kiện giao nhận. Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng là không được vi phạm điều cấm của pháp luật và hàng hóa phải có nguồn gốc hợp pháp.

Các doanh nghiệp, hộ kinh doanh phải tuân thủ quy định về đăng ký kinh doanh, hóa đơn, thuế, nhãn hàng hóa, bảo vệ người tiêu dùng và phòng chống rửa tiền. Đặc biệt, với hàng nhập khẩu, nếu không làm thủ tục hải quan và nộp thuế đầy đủ thì không thể coi là hợp pháp, dù có giấy kiểm định.

Có giấy kiểm định kim cương vẫn có thể là hàng lậu: Luật sư chỉ ra lỗ hổng

Công an Thanh Hóa triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia.

Ngoài ra, bên bán có nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực về sản phẩm như nhãn hàng hóa và xuất xứ.

PV: Từ vụ án đưa hơn 28.000 viên kim cương vào Việt Nam với doanh thu khoảng 280 tỷ đồng vừa qua, theo ông có những lỗ hổng nào trong quản lý?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Theo thông tin từ cơ quan chức năng, đường dây buôn lậu đã đưa hơn 28.000 viên kim cương vào Việt Nam với doanh thu khoảng 280 tỷ đồng. Vụ việc cho thấy nhiều lỗ hổng đáng chú ý.

Thứ nhất là khó kiểm soát hàng hóa giá trị cao nhưng kích thước nhỏ, dễ vận chuyển qua nhiều hình thức. Thứ hai là khoảng trống giữa kiểm định chất lượng và xác minh nguồn gốc, khiến giấy kiểm định dễ bị hiểu nhầm. Thứ ba là thiếu cơ sở dữ liệu tập trung, dẫn đến khó truy vết dòng hàng và dòng tiền.

Ngoài ra, trách nhiệm của tổ chức kiểm định chưa được ràng buộc chặt chẽ, trong khi sự phối hợp liên ngành còn hạn chế do dữ liệu chưa kết nối.

PV: Theo ông, cần siết chặt quy trình kiểm định và truy xuất nguồn gốc ở những khâu nào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Tôi cho rằng cần siết ở ít nhất 5 khâu. Trước hết là khâu tiếp nhận, phải yêu cầu kê khai nguồn gốc và chứng từ khi kiểm định số lượng lớn. Thứ hai là nội dung chứng thư phải ghi rõ phạm vi kỹ thuật, không thay thế giấy tờ pháp lý.

Thứ ba là số hóa dữ liệu kiểm định, gắn mã định danh cho từng viên kim cương. Thứ tư là liên thông với dữ liệu hải quan và hóa đơn điện tử để đối chiếu khi cần. Cuối cùng là tăng cường hậu kiểm và trách nhiệm pháp lý của tổ chức kiểm định.

Tang vật của vụ án.

PV: Theo ông, về lâu dài, cần hoàn thiện pháp luật theo hướng nào?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Cần xây dựng quy định riêng cho thị trường kim cương và đá quý, thay vì phân tán như hiện nay. Đồng thời, phải quy định rõ điều kiện đối với tổ chức kiểm định và trách nhiệm khi cấp sai chứng thư.

Ngoài ra, nên bắt buộc truy xuất nguồn gốc với ít nhất ba lớp chứng từ gồm nhập khẩu, kiểm định và giao dịch. Cần kiểm soát chặt giao dịch giá trị lớn để phòng ngừa rửa tiền, đồng thời tăng chế tài đối với hành vi hợp thức hóa hàng lậu.

Một giải pháp quan trọng là xây dựng cơ sở dữ liệu liên ngành giữa hải quan, thuế, quản lý thị trường và cơ quan điều tra. Khi dữ liệu được kết nối, việc kiểm soát và truy vết sẽ hiệu quả hơn nhiều.

PV: Ông có khuyến nghị gì đối với các bên liên quan?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Cơ quan quản lý cần chuyển từ kiểm soát từng khâu sang quản lý theo chuỗi. Doanh nghiệp phải coi chứng từ nguồn gốc là yếu tố sống còn, không chỉ dựa vào giấy kiểm định.

Đơn vị kiểm định cần xác định rõ ranh giới trách nhiệm, đồng thời có cơ chế cảnh báo khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Với người tiêu dùng, cần hiểu rằng giấy kiểm định chỉ xác nhận đặc tính kỹ thuật, không phải bằng chứng hợp pháp về nguồn gốc.

Từ vụ việc này có thể thấy, thị trường kim cương muốn minh bạch cần có cơ chế pháp lý rõ ràng, dữ liệu truy xuất đầy đủ và chế tài đủ mạnh. Đây là điều kiện để bảo vệ người tiêu dùng và ngăn chặn các hành vi gian lận trong tương lai.

PV: Xin cảm ơn ông!