Xuất khẩu tôm ‘lỡ hẹn’ 10 tỉ đô la: Khoảng cách lớn giữa mục tiêu và thực tế

Năm 2025 khép lại, sau khoảng chín năm phấn đấu, ngành tôm đã thất bại trong kế hoạch “chinh phục” 10 tỉ đô la Mỹ kim ngạch xuất khẩu như mục tiêu Chính phủ giao. Câu hỏi được đặt ra, đó là thời gian qua ngành này phát triển như thế nào?

Xuất khẩu tôm năm 2025 đạt mức cao nhất từ trước đến nay, khoảng 4,6 tỉ đô la Mỹ. Tuy nhiên, con số này cao hơn chưa đến 1 tỉ đô la Mỹ so với năm 2017- thời điểm đề ra kế hoạch kế hoạch “chinh phục” 10 tỉ đô la Mỹ.

“Thất bại” sau chín năm phấn đấu!

Ngược thời gian về năm 2017, ngành tôm Việt Nam lập được kỷ lục mới khi kim ngạch xuất khẩu đạt mức 3,85 tỉ đô la Mỹ, tăng 22,3% so với năm 2016. Đây là tiền đề cho mục tiêu đầy tham vọng ở giai đoạn mới khi Chính phủ giao ngành tôm phải đạt 10 tỉ đô la Mỹ vào năm 2025.

Để hiện thực hoá mục tiêu nêu trên, đầu năm 2018, Chính phủ đã ban hành kế hoạch hành động quốc gia phát triển ngành tôm Việt Nam đến năm 2025 (Quyết định 79/QĐ-TTg ngày 18-1-2018), trong đó, mục tiêu được chia làm hai giai đoạn để phấn đấu.

Cụ thể, giai đoạn 2017-2020, mục tiêu đề ra cho ngành tôm, đó là tăng cả về năng suất, sản lượng cũng như chất lượng và giá trị thông qua áp dụng khoa học công nghệ, tổ chức lại sản xuất. Đây là cơ sở cho kế hoạch đạt 5,5 tỉ đô la Mỹ kim ngạch xuất khẩu vào năm 2020, tức tăng gần 11% mỗi năm.

Ở giai đoạn 2021-2025, hình thành ngành công nghiệp tôm công nghệ cao ở các vùng sản xuất trọng điểm (tỉnh Bạc Liêu trước sáp nhập hiện nay là Cà Mau được chọn làm thủ phủ tôm công nghệ cao, sau đó, lan toả ra cả nước- PV); hệ thống hạ tầng, dịch vụ kỹ thuật được đâu tư đồng bộ. Điều này, giúp ngành tôm đạt mục tiêu xuất khẩu 10 tỉ đô la Mỹ vào năm 2025, tăng bình quân 12,7% mỗi năm.

Tuy nhiên, kết quả mang lại khi đối chiếu vào thực tế, thì chưa đạt kỳ vọng đề ra trong kế hoạch hành động quốc gia cho ngành hàng chủ lực này.

Cụ thể, năm 2018, xuất khẩu tôm cả nước đạt 3,55 tỉ đô la Mỹ, thấp hơn 300 triệu đô la Mỹ so với năm 2017. Các năm tiếp theo, từ 2019 đến 2024, xuất khẩu tôm lần lượt mang về cho Việt Nam 3,38 tỉ đô la Mỹ; 3,7; 3,9; 4,3; 3,4 và 3,9 tỉ đô la Mỹ.

Từ kết quả nêu trên, cho thấy ngành hàng chủ lực này của Việt Nam trong những năm qua chưa có sự đột phá nào khi kim ngạch chỉ quanh quẩn ở mức trên dưới 4 tỉ đô la Mỹ mỗi năm.

Trong khi đó, so sánh hai mốc thời gian, gồm năm 2017- thời điểm đề xuất mục tiêu và năm 2025- thời điểm "về đích", giá trị xuất khẩu chỉ tăng thêm khoảng 750 triệu đô la Mỹ (từ 3,85 lên 4,6 tỉ đô la Mỹ), một con số quá khiêm tốn so với kỳ vọng ban đầu.

Không sơ kết, nhận diện!

Trao đổi liên quan vấn đề nêu trên, Giám đốc một doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản ở Đồng bằng sông Cửu Long (đề nghị không nêu tên), cho biết Chính phủ đặt ra mục tiêu phấn đấu là hoàn toán đúng, nhưng thực thi chưa được chuyển hoá cụ thể.

Theo vị này, những tồn tại, hạn chế của ngành tôm, bao gồm hạ tầng thuỷ lợi phục vụ nuôi, chất lượng con giống, dịch bệnh và cả chuyển đổi phương thức nuôi như đề ra trong kế hoạch hành động phát triển ngành chưa đạt yêu cầu. “Thủ phủ tôm công nghệ cao Bạc Liêu đã đi tới đâu suốt thời gian qua?”, vị này đặt vấn đề và cho biết kết quả vẫn còn dang dở.

Theo tìm hiểu, khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao phát triển tôm Bạc Liêu được khởi công vào đầu năm 2018. Dự án từng được kỳ vọng tạo “cú huých” đột phá ngành tôm Bạc Liêu nói riêng và cả nước nói chung, đồng thời, hiện thực hoá mục tiêu xuất khẩu 10 tỉ đô la Mỹ tôm của Việt Nam.

Tại lễ khởi công vào thời điểm lúc bấy giờ, ông Nguyễn Xuân Cường khi đó là Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nhấn mạnh khu nông nghiệp công nghệ cao tại Bạc Liêu là nền tảng giúp lan toả mô hình nuôi tôm ứng dụng khoa học công nghệ cho các địa phương ven biển ở Việt Nam. “Đây là cơ sở nâng cao sản lượng, chất lượng và giá trị, giúp đưa kim ngạch xuất khẩu tôm đạt 10 tỉ đô la Mỹ”, ông Cường khi đó đã nhấn mạnh.

Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, việc thu hút đầu tư vào khu nuôi tôm công nghệ cao từng được nhìn nhận là điển hình vẫn không như kỳ vọng khi nhiều năm qua không có doanh nghiệp đầu tư.

Liên quan đến việc phát triển ngành tôm, tại hội nghị tổng kết ngành nông nghiệp 2025, ông Lê Văn Sử, Phó chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, cho biết sau sáp nhập (Cà Mau và Bạc Liêu), địa phương có thế mạnh phát triển cả về tôm sú lẫn tôm thẻ chân trắng. “Nuôi tôm nước lợ là trụ cột tăng trưởng của ngành thuỷ sản Cà Mau”, ông nhấn mạnh.

Theo ông, địa phương có 435.000 héc ta nuôi tôm nước lợ, chiếm khoảng 40% diện tích cả nước, trong đó, có trên 40.000 héc ta nuôi thâm canh, siêu thâm canh; gần 200.000 héc ta nuôi quảng canh cải tiến; còn lại là diện tích tôm rừng và tôm lúa. “Tổng sản lượng tôm năm 2025 của Cà Mau đạt gần 600.000 tấn, giữ vững vị thế dẫn đầu cả nước”, ông Sử cho biết và thông tin, xuất khẩu tôm Cà Mau đạt khoảng 2,5 tỉ đô la Mỹ, chiếm hơn 50% tổng giá trị tôm xuất khẩu cả nước.

Tuy nhiên, hệ thống hạ tầng phục vụ phát triển ngành tôm vẫn chưa như kỳ vọng, dù kế hoạch hành động quốc gia đã xác định rất rõ, đó là hạ tầng là một trong những giải pháp quan trọng.

Phó Chủ tịch tỉnh Cà Mau đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường bố trí nguồn vốn để địa phương đảm bảo đầu tư hạ tầng, nhất là hạ tầng thuỷ lợi phục vụ cho sản xuất theo quy hoạch để ngành tôm đảm bảo phát triển bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu.

Ngoài đầu tư hạ tầng, ông Sử xác định, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số cũng như xây dựng, phát triển chuỗi giá trị ngành tôm gắn với phát triển kinh tế tập thể là động lực phát triển loại thuỷ sản chủ lực này.

Kết quả xuất khẩu tôm qua từng năm cũng như cả giai đoạn không đạt kỳ vọng là điều rõ ràng. Thế nhưng, nhiều năm qua, không thấy các bên liên quan tổ chức sơ kết/tổng kết mục tiêu 10 tỉ đô la Mỹ để nhận diện khó khăn, thách thức cũng như đề ra giải pháp tháo gỡ.

Với đà phát triển “phập phù” của ngành tôm như thời gian qua, trong khi những giải pháp đột phá chưa có, câu hỏi được đặt ra bao giờ ngành tôm mới đạt 10 tỉ đô la Mỹ kim ngạch xuất khẩu?