Xuất khẩu thủy sản vướng “giấy thông hành”

Giá tôm cua hồi phục từ cuối 2024 dự kiến hỗ trợ xuất khẩu thủy sản tăng 8-12% năm 2025, đạt khoảng 10,5-10,8 tỷ USD, mặc dù vẫn tồn tại rủi ro từ biến động giá và chi phí đầu vào.

Trong 8 tháng, xuất khẩu thủy sản đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng 11,8% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, tốc độ tăng đã chậm lại từ mức 12,8% sau 7 tháng. Trung Quốc và Hồng Kông tiếp tục là động lực lớn khi đạt 2,03 tỷ USD, tăng 33,4%, chiếm 25,35% tổng kim ngạch. Ngược lại, thị trường Mỹ gần như đi ngang với 1,24 tỷ USD, còn EU giảm 1,6%, xuống 749,9 triệu USD.

Tôm vẫn là trụ cột lớn nhất. Kim ngạch tôm 8 tháng đạt 3,29 tỷ USD, chiếm khoảng 41% tổng xuất khẩu thủy sản và tăng 12,3%. Cá tra đạt 1,5 tỷ USD, tăng 9%. Cơ cấu này cho thấy mỗi biến động về thuế, tiêu chuẩn nhập khẩu hay nguồn nguyên liệu đều có thể tác động đáng kể tới doanh thu của cả chuỗi từ vùng nuôi, nhà máy đến doanh nghiệp xuất khẩu.

Nút thắt nổi lên ở chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Doanh nghiệp có thể phải hoàn thiện nhiều loại hồ sơ như xác nhận nguyên liệu khai thác trong nước, chứng nhận khai thác hoặc các chứng từ liên quan tùy thị trường. Nếu dữ liệu về sản lượng, tàu cá, hành trình hay nhật ký khai thác không đầy đủ, việc cấp chứng nhận có thể bị kéo dài, làm tăng chi phí và nguy cơ chậm giao hàng.

Áp lực không chỉ đến từ EU. Mỹ cũng đặt ra các yêu cầu liên quan IUU, MMPA và chứng nhận nguồn gốc, trong khi EU sử dụng hệ thống CATCH để số hóa kiểm soát chứng nhận khai thác. Điểm chung của các hàng rào này là yêu cầu doanh nghiệp chứng minh sản phẩm hợp pháp, an toàn và có thể truy xuất đến nguồn nguyên liệu.

Điều đó khiến chi phí tuân thủ trở thành một biến số trong biên lợi nhuận. Doanh nghiệp phải đầu tư vào dữ liệu, quản trị nhà cung cấp, kiểm soát vùng nguyên liệu và công nghệ truy xuất. Với những chuỗi cung ứng phân mảnh, khoản đầu tư này có thể tạo áp lực ngắn hạn nhưng đồng thời giảm rủi ro mất đơn hàng khi tiêu chuẩn quốc tế tiếp tục nâng lên.

Một hướng tháo gỡ là số hóa quản lý ngay từ đầu chuỗi. Hệ thống eCDT được triển khai từ tháng 3/2026 nhằm hỗ trợ quản lý tàu cá và truy xuất nguồn gốc. Cùng với đó, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ có thể giúp giảm thời gian xử lý cho doanh nghiệp có hồ sơ minh bạch.

Với ngành thủy sản, bài toán vì thế đang chuyển từ “có đơn hàng hay không” sang “có đủ năng lực để giữ đơn hàng hay không”. Khi thị trường châu Á tăng trưởng mạnh nhưng Mỹ và EU chịu sức ép, đa dạng hóa thị trường sẽ giúp giảm phụ thuộc, còn dữ liệu nguồn gốc và năng lực tuân thủ quyết định khả năng đi sâu vào các thị trường có giá trị cao.