Viết lại luật chơi để ô tô nội không thua trên sân nhà

Từ bài học xương máu của Hàn Quốc đến con số 20 tỷ USD vốn đầu tư tích lũy tại Việt Nam, câu hỏi đặt ra là: Chúng ta chọn trở thành quốc gia chế tạo hay chỉ dừng lại ở một thị trường tiêu thụ béo bở cho thế giới?

Bộ Công Thương đang xem xét đưa hoạt động sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô ra khỏi danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Đề xuất này được đánh giá phù hợp với xu hướng cải cách và cởi mở thị trường, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán lớn cho tương lai công nghiệp ô tô Việt Nam.

Trong chiến lược trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, Việt Nam không thể thiếu một nền công nghiệp đủ mạnh. Và ô tô luôn được xem là ngành sản xuất mang tính nền tảng, có khả năng kéo theo hàng loạt lĩnh vực khác như cơ khí, điện tử, luyện kim, hóa chất hay công nghiệp hỗ trợ.

Nhiều chuyên gia nhận định, sức mạnh của ngành ô tô không nằm ở số lượng xe bán ra, mà ở khả năng tạo hệ sinh thái sản xuất và nâng cấp trình độ công nghệ quốc gia.

Cố Chủ tịch Hyundai Chung Ju-yung từng cho rằng: một quốc gia sản xuất được chiếc ô tô hoàn chỉnh cũng có thể sản xuất gần như mọi thứ. Đó là dấu hiệu của một nền công nghiệp phát triển thực sự.

Việt Nam đứng trước hai lựa chọn

Theo dự báo của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam sẽ tiêu thụ khoảng 9,6 triệu ô tô từ nay đến năm 2035 và gần 54 triệu xe trong giai đoạn 2035-2050.

Quy mô thị trường khổng lồ này đang mở ra hai kịch bản rõ rệt.

Một là Việt Nam xây dựng được ngành công nghiệp ô tô có năng suất cao, công nghệ cao và giá trị gia tăng lớn, trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Hai là thị trường trong nước bị lấp đầy bởi xe nhập khẩu nguyên chiếc, còn doanh nghiệp nội chỉ đóng vai trò thương mại và phân phối.

Nếu không phát triển được sản xuất nội địa, mỗi năm Việt Nam sẽ phải chi lượng ngoại tệ khổng lồ để nhập khẩu ô tô phục vụ nhu cầu trong nước.

Ngành ô tô Việt không còn ở vạch xuất phát

Sau nhiều năm phát triển, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam hiện không còn là “con số 0”.

Tổng vốn đầu tư tích lũy đã vượt 20 tỷ USD, năng lực sản xuất đạt hơn 1 triệu xe mỗi năm và tạo ra khoảng 200.000 việc làm.

Riêng năm 2025, sản lượng ô tô lắp ráp trong nước đạt gần 500.000 xe, đáp ứng khoảng 70% nhu cầu thị trường. Một số dòng xe đã đạt tỷ lệ nội địa hóa từ 40-60%.

Ngành công nghiệp hỗ trợ cũng dần hình thành với khoảng 500 nhà cung cấp linh kiện. Nhiều doanh nghiệp Việt bắt đầu chuyển từ sản xuất chi tiết đơn lẻ sang cung cấp cụm linh kiện và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các hãng lớn.

Toàn ngành hiện đóng góp khoảng 3% GDP.

Bỏ rào cản nhưng không thể bỏ “luật chơi”

Hiện hoạt động sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô vẫn thuộc nhóm ngành kinh doanh có điều kiện theo quy định pháp luật.

Doanh nghiệp muốn tham gia thị trường phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu như có dây chuyền sản xuất, cơ sở bảo hành bảo dưỡng, cam kết triệu hồi xe lỗi và giấy ủy quyền chính hãng.

Nếu các điều kiện này bị gỡ bỏ hoàn toàn, rào cản gia nhập thị trường sẽ gần như biến mất. Điều đó đồng nghĩa hoạt động nhập khẩu xe nguyên chiếc có thể bùng nổ mạnh hơn.

Giới chuyên gia cảnh báo nếu thiếu cơ chế hỗ trợ sản xuất nội địa, doanh nghiệp Việt sẽ gặp bất lợi ngay trên sân nhà khi phải cạnh tranh với xe nhập khẩu giá rẻ và hệ sinh thái toàn cầu từ các tập đoàn lớn.

Theo chuyên gia ô tô Nguyễn Minh Đồng, nếu bỏ điều kiện kinh doanh thì cần đồng thời thiết kế lại “luật chơi” theo hướng ưu tiên đầu tư sản xuất, phát triển công nghiệp hỗ trợ và xây dựng hệ sinh thái nội địa đủ sức cạnh tranh.

Cơ hội lớn nhưng không chờ đợi lâu

Ngành ô tô Việt Nam hiện chưa thể trở thành động lực đưa nền kinh tế bứt phá, nhưng đây vẫn là lĩnh vực có tiềm năng rất lớn trong dài hạn.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển mạnh sang Đông Nam Á, Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để nâng cấp năng lực công nghiệp và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất quốc tế.

Tuy nhiên, nếu thiếu chính sách đủ mạnh và chiến lược dài hạn, cơ hội này có thể nhanh chóng rơi vào tay các doanh nghiệp ngoại.

Bài toán hiện nay không chỉ là mở cửa thị trường, mà là mở cửa theo cách giúp doanh nghiệp nội đủ sức lớn lên thay vì bị lép vế ngay trên chính thị trường gần 100 triệu dân.