Vì sao EVN muốn bỏ giá điện cạnh tranh?

Giữa lúc nắng nóng kỷ lục đẩy tiêu thụ điện chạm đỉnh 1 tỷ kWh/ngày, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) bất ngờ kiến nghị tạm dừng thị trường điện cạnh tranh. Một đề xuất mang tính "xoay trục" từ cơ chế giá thị trường sang điều độ tập trung bằng mệnh lệnh hành chính, phơi bày những nghịch lý tài chính nghiệt ngã khi các nhà máy điện đang phải "gồng lỗ" để bảo vệ an ninh năng lượng quốc gia.

Việc giá nhiên liệu thế giới nhảy múa theo biến động Trung Đông đã biến cơ chế chào giá hiện tại thành chiếc áo quá chật, buộc EVN phải tính đến giải pháp cực đoan để giải cứu túi tiền của các nhà sản xuất.

Giữa thời điểm nhu cầu điện chạm đỉnh, EVN kiến nghị tạm dừng cơ chế thị trường điện cạnh tranh, chuyển sang điều độ tập trung. Theo đó, việc huy động nguồn điện sẽ không còn dựa vào chào giá mà do cơ quan điều hành quyết định theo kế hoạch vận hành hệ thống.

Đề xuất này xuất phát từ áp lực kép: thiếu hụt nhiên liệu và bài toán tài chính ngày càng căng thẳng tại các nhà máy điện.

Ở mảng nhiệt điện than, nguồn than nhập khẩu – đặc biệt từ Indonesia – sụt giảm khiến nhiều nhà máy phải điều chỉnh kế hoạch phát điện, vừa đảm bảo vận hành vừa tích trữ cho cao điểm. Trong khi đó, cơ chế thị trường hiện hành vẫn ưu tiên huy động các nguồn có chi phí thấp theo nguyên tắc chào giá, làm giảm tính linh hoạt trong điều phối.

Với điện khí, nghịch lý còn rõ nét hơn. Tại khu vực Tây Nam Bộ, các nhà máy như Cà Mau 1 và 2 dù được huy động tối đa, nhưng phần sản lượng vượt hợp đồng lại phải bán theo giá thị trường giao ngay – thường thấp hơn chi phí thực tế. Điều này khiến đơn vị vận hành rơi vào tình trạng càng phát điện càng lỗ.

Tại Đông Nam Bộ, cơ chế giá trần cập nhật theo tháng không theo kịp biến động nhanh của giá khí quốc tế. Khi chi phí đầu vào tăng theo từng ngày, giá chào vẫn bị “neo” ở mức cũ, buộc nhiều nhà máy phải vận hành dưới giá thành.

Tuy vậy, đề xuất của EVN chưa nhận được sự đồng thuận. Cơ quan quản lý cho rằng chưa đủ cơ sở đánh giá toàn diện tác động, đồng thời cảnh báo việc dừng thị trường có thể làm gián đoạn cơ chế giá minh bạch – yếu tố cốt lõi giúp tối ưu chi phí toàn hệ thống.

Trong bối cảnh khủng hoảng, cơ chế thị trường vẫn đóng vai trò tự điều tiết, ưu tiên nguồn điện giá thấp và hạn chế các nguồn chi phí cao. Nếu chuyển sang điều độ hành chính, nguy cơ phát sinh bất cập trong thanh toán, hợp đồng và niềm tin của nhà đầu tư là không nhỏ.

Thay vì “đóng băng” thị trường, các giải pháp linh hoạt đang được đề xuất như rút ngắn chu kỳ điều chỉnh giá trần, cập nhật sát biến động nhiên liệu và cho phép các bên chủ động thỏa thuận thông số vận hành.

Áp lực càng gia tăng khi nhu cầu tiêu thụ điện tăng mạnh dưới tác động của nắng nóng diện rộng. Công suất và sản lượng đều lập đỉnh mới, khiến bài toán cân đối cung – cầu trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Trong thế giằng co giữa an ninh năng lượng và nguyên tắc thị trường, mỗi quyết định điều hành lúc này không chỉ giải bài toán trước mắt, mà còn định hình niềm tin dài hạn của toàn ngành.