Vì sao cú sốc Hormuz vẫn chưa đánh gục kinh tế toàn cầu?

Giá dầu vượt 120 USD/thùng, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu rung chuyển khi eo biển Hormuz rơi vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng. Tuy nhiên, trái với những lo ngại ban đầu, kinh tế thế giới vẫn chưa rơi vào suy thoái.

Gần hai thập kỷ trước, trong một cuộc diễn tập an ninh năng lượng quốc tế, các chuyên gia từng đưa ra giả định eo biển Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn. Nhưng chỉ sau ít phút thảo luận, kịch bản này bị loại bỏ vì bị xem là quá cực đoan và gần như không thể xảy ra.

Hormuz là tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu cùng phần lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Nhiều nhà hoạch định chính sách khi đó cho rằng nếu tuyến đường này thực sự bị khóa chặt, mức độ thiệt hại sẽ lớn đến mức không thể xây dựng nổi một kế hoạch ứng phó khả thi.

Tuy nhiên, điều từng bị coi là “không tưởng” nay đang trở thành hiện thực.

Căng thẳng leo thang tại Trung Đông khiến hoạt động vận tải qua Hormuz bị gián đoạn trong nhiều tuần liên tiếp. Giá dầu có lúc vượt 120 USD/thùng, chi phí logistics tăng mạnh và thị trường tài chính toàn cầu bước vào giai đoạn căng thẳng nhất kể từ sau đại dịch Covid-19.

Dẫu vậy, nền kinh tế thế giới vẫn chưa sụp đổ như nhiều kịch bản bi quan từng dự báo.

Kịch bản từng bị xem nhẹ

Theo Axios, việc giới hoạch định chính sách suốt nhiều năm đánh giá thấp nguy cơ Hormuz đóng cửa phản ánh “định lý u ám” của cố kinh tế gia Harvard Martin Weitzman.

Lý thuyết này cho rằng con người thường có xu hướng phớt lờ các rủi ro cực đoan có xác suất thấp, bởi hậu quả của chúng quá lớn để có thể mô hình hóa hoặc chuẩn bị đầy đủ.

Điều đó lý giải vì sao trong nhiều cuộc diễn tập an ninh năng lượng giai đoạn 2007 và 2022, các tổ chức lớn cuối cùng đều tránh đưa kịch bản Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn vào kế hoạch phản ứng khẩn cấp.

Ông Landon Derentz, chuyên gia thuộc Atlantic Council, nhận định một cuộc khủng hoảng như vậy vượt xa khả năng xử lý của bất kỳ tổ chức đơn lẻ nào, kể cả Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

“Đó sẽ là một cuộc khủng hoảng đòi hỏi phản ứng mang tính toàn cầu và quy mô ngoại giao vượt xa thông lệ”, ông cho biết.

Trong khi đó, chuyên gia năng lượng Daniel Yergin cảnh báo thế giới hiện nay nguy hiểm hơn rất nhiều so với hai thập kỷ trước. Công nghệ chiến tranh giá rẻ như máy bay không người lái có thể gây thiệt hại nghiêm trọng cho các siêu tàu chở dầu, khiến rủi ro gián đoạn nguồn cung ngày càng khó kiểm soát.

Vì sao kinh tế toàn cầu vẫn đứng vững?

Dù giá năng lượng tăng mạnh, chứng khoán Mỹ và châu Âu vẫn duy trì trạng thái tương đối ổn định. Theo BCA Research, có nhiều “lớp đệm” đang giúp kinh tế toàn cầu chống chịu tốt hơn kỳ vọng.

Độ trễ của cú sốc năng lượng

Lịch sử cho thấy tác động nghiêm trọng nhất của các cú sốc dầu mỏ thường không xuất hiện ngay lập tức.

Thông thường, phải mất nhiều quý để chi phí năng lượng cao lan rộng sang sản xuất, tiêu dùng và tăng trưởng GDP. Điều này giúp nền kinh tế có thêm thời gian thích nghi trước khi các tác động tiêu cực bộc lộ hoàn toàn.

Thế giới ngày càng ít phụ thuộc dầu hơn

So với các thập kỷ trước, nền kinh tế toàn cầu hiện tạo ra nhiều giá trị hơn với lượng năng lượng thấp hơn đáng kể.

Các công nghệ tiết kiệm năng lượng, năng lượng tái tạo và xu hướng điện hóa đã giúp giảm mức độ phụ thuộc vào dầu mỏ. Đây là lý do khiến cú sốc dầu hiện nay chưa tạo ra tác động hủy diệt như các cuộc khủng hoảng năng lượng trong quá khứ.

Mỹ trở thành “tấm đệm” năng lượng mới

Một trong những thay đổi lớn nhất của kinh tế toàn cầu là sự bùng nổ sản lượng dầu và khí đá phiến tại Mỹ.

Không còn phụ thuộc hoàn toàn vào dầu Trung Đông như trước đây, Mỹ hiện sở hữu nguồn cung nội địa lớn hơn nhiều, giúp giảm mức độ tổn thương trước biến động ở Hormuz.

Tuy nhiên, BCA Research lưu ý nền kinh tế Mỹ vẫn chịu rủi ro đáng kể do phụ thuộc sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Doanh nghiệp đã rút kinh nghiệm từ Covid-19

Sau đại dịch, nhiều tập đoàn lớn đã chủ động xây dựng tồn kho cao hơn, đa dạng hóa nguồn cung và chuẩn bị sẵn các kịch bản đứt gãy logistics.

Việc tích trữ hàng hóa từ sớm đang giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động sản xuất và hạn chế nguy cơ gián đoạn dây chuyền.

Chính sách hỗ trợ vẫn còn dư địa

Các chính phủ và ngân hàng trung ương cũng đang phản ứng linh hoạt hơn so với những giai đoạn khủng hoảng trước.

BCA Research cho biết các gói hỗ trợ tài khóa, hoàn thuế và chính sách ổn định lạm phát của Mỹ đang đóng vai trò như một lớp bảo vệ quan trọng đối với nền kinh tế.

Việc kỳ vọng lạm phát dài hạn chưa mất kiểm soát cũng giúp các ngân hàng trung ương tránh phải siết tiền tệ quá mạnh.

AI trở thành động cơ tăng trưởng mới

Một yếu tố đặc biệt của giai đoạn hiện nay là làn sóng đầu tư khổng lồ vào trí tuệ nhân tạo (AI).

Chi tiêu cho phần cứng, trung tâm dữ liệu và phần mềm công nghệ thông tin đã tăng lên mức kỷ lục, tương đương 4,9% GDP toàn cầu trong quý I/2026.

Lực kéo từ AI đang giúp bù đắp đáng kể tác động tiêu cực từ chi phí năng lượng tăng cao, đồng thời duy trì niềm tin của thị trường tài chính.

Nhà đầu tư vẫn tin khủng hoảng chỉ mang tính tạm thời

Theo giới phân tích, cấu trúc giá trên thị trường dầu mỏ hiện nay cho thấy phần lớn nhà đầu tư vẫn tin nguồn cung năng lượng cuối cùng sẽ được khôi phục.

Nói cách khác, thị trường chưa đặt cược vào một cuộc khủng hoảng kéo dài nhiều năm mà vẫn kỳ vọng căng thẳng sẽ dần hạ nhiệt.

Nhưng “cửa sổ an toàn” đang thu hẹp

Dù nền kinh tế toàn cầu đang thể hiện khả năng chống chịu đáng kể, nhiều chuyên gia cảnh báo trạng thái này khó có thể kéo dài vô thời hạn.

Chuyên gia Sam Ori cho rằng nếu tình trạng phong tỏa kéo dài thêm vài tháng, niềm tin của thị trường sẽ thay đổi hoàn toàn.

BCA Research cũng cảnh báo rằng nếu Hormuz tiếp tục bị bóp nghẹt đến hết tháng 6, sức chịu đựng của doanh nghiệp sẽ suy giảm nhanh chóng, kéo theo nguy cơ suy thoái tăng mạnh.

Cú sốc Hormuz chưa đánh gục thế giới ở thời điểm hiện tại. Nhưng cuộc khủng hoảng này đang âm thầm thử thách giới hạn cuối cùng của một hệ thống kinh tế toàn cầu vốn đã đầy bất ổn và mong manh.