Trật tự kinh tế mới hình thành từ đống đổ nát Trung Đông

Từ sự trỗi dậy của các hệ thống thanh toán đa cực đến sự rạn nứt của mô hình tăng trưởng Đông Á, một trật tự kinh tế mới đang hình thành trên đống đổ nát của cuộc chiến Iran 2026, nơi an ninh nguồn cung và tự chủ tiền tệ soán ngôi mục tiêu tăng trưởng.

Cuộc chiến tại Trung Đông đầu năm 2026 đã vượt xa phạm vi một xung đột khu vực, khi tác động lan rộng và làm lung lay các trụ cột vận hành của kinh tế toàn cầu. Ngay cả trong kịch bản đạt được ngừng bắn, khả năng quay lại trạng thái cũ gần như không còn.

Trong nhiều thập kỷ, hệ thống kinh tế thế giới vận hành dựa trên ba nền tảng: nguồn năng lượng giá rẻ từ Vùng Vịnh, vai trò trung tâm của đồng USD trong hệ thống Petrodollar, và các tuyến hàng hải thông suốt. Cuộc chiến hiện tại đang đồng thời làm suy yếu cả ba yếu tố này, tạo ra một điểm đứt gãy mang tính cấu trúc.

Năng lượng bước vào mặt bằng giá mới

Giả định rằng nguồn cung sẽ nhanh chóng phục hồi khi Eo biển Hormuz được mở lại đang tỏ ra thiếu thực tế. Hệ thống khai thác dầu khí không thể “bật lại” ngay lập tức sau gián đoạn, đặc biệt khi hàng loạt cơ sở hạ tầng trọng yếu đã bị hư hại.

Hơn 40 tổ hợp năng lượng tại Trung Đông chịu thiệt hại, trong khi các điểm nghẽn kỹ thuật và chuỗi cung ứng khiến quá trình khôi phục kéo dài nhiều năm. Thiết bị then chốt như turbine hay máy nén đang thiếu hụt, với thời gian chờ lên tới vài năm, khiến tốc độ phục hồi bị giới hạn.

Hệ quả là giá năng lượng thiết lập một mặt bằng cao mới. Dầu Brent được dự báo có thể dao động từ 130–150 USD/thùng, thậm chí tiến sát 190 USD nếu căng thẳng kéo dài. Đây không còn là cú sốc ngắn hạn, mà là sự tái định giá dài hạn của năng lượng toàn cầu.

Tiền tệ dịch chuyển sang trạng thái đa cực

Cùng lúc, hệ thống Petrodollar – vốn neo giữ vai trò của đồng USD – đang xuất hiện vết nứt. Việc Iran yêu cầu thanh toán phí qua Eo biển Hormuz bằng Nhân dân tệ cho thấy một xu hướng mới trong định giá và thanh toán năng lượng.

Dòng chảy thương mại ngoài USD gia tăng trong bối cảnh tỷ trọng đồng bạc xanh trong dự trữ toàn cầu liên tục suy giảm. Song song đó, các sáng kiến tài chính mới từ các nền kinh tế đang nổi lên, hướng tới một hệ sinh thái tiền tệ đa cực, giảm phụ thuộc vào một đồng tiền duy nhất.

Mô hình tăng trưởng châu Á lộ điểm yếu

Đối với Đông Á, nơi phụ thuộc nặng vào năng lượng nhập khẩu, gián đoạn tại Eo biển Hormuz đã làm lộ rõ điểm yếu cấu trúc. Mô hình sản xuất dựa trên năng lượng giá rẻ bị thách thức trực diện khi chi phí điện và nhiên liệu tăng vọt.

Biên lợi nhuận của các ngành công nghiệp chủ lực bị thu hẹp, kéo theo biến động trên thị trường tài chính và tỷ giá. Đồng thời, các chính phủ buộc phải chuyển nguồn lực sang trợ giá năng lượng, làm gián đoạn các kế hoạch cải cách dài hạn.

Sự thay đổi này cũng đặt lại câu hỏi về vai trò bảo đảm an ninh của các liên minh truyền thống, khi các quốc gia phải tự chủ hơn trong việc bảo vệ nguồn cung chiến lược.

Áp lực lan sang lương thực và nợ công

Cú sốc năng lượng nhanh chóng lan sang lĩnh vực lương thực. Khi khí tự nhiên – đầu vào của phân bón – tăng giá, chi phí sản xuất nông nghiệp leo thang, kéo theo nguy cơ thiếu hụt lương thực trên diện rộng.

Đồng thời, các nền kinh tế mới nổi phải đối mặt với áp lực kép: chi phí nhập khẩu tăng và gánh nặng nợ công phình to. Khi đồng USD biến động và lãi suất duy trì ở mức cao, khả năng chống chịu tài chính suy giảm đáng kể, làm gia tăng nguy cơ bất ổn kinh tế vĩ mô.

Một trật tự mới đang định hình

Những biến động hiện tại cho thấy thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc. Mô hình toàn cầu hóa dựa trên chi phí thấp và dòng chảy tự do không còn giữ vị trí trung tâm.

Thay vào đó, ưu tiên đang dịch chuyển sang an ninh năng lượng, tự chủ chuỗi cung ứng và ổn định tiền tệ. Trong bối cảnh mới, giá trị không còn nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà ở khả năng kiểm soát rủi ro và duy trì nguồn lực thiết yếu.