Thép Việt trước "luật chơi" mới của EU

Liên minh châu Âu (EU) chính thức áp dụng loạt quy định mới đối với thép nhập khẩu từ ngày 1/7/2026, từ cắt giảm hạn ngạch miễn thuế, nâng thuế tự vệ lên 50% đến siết truy xuất nguồn gốc và thực thi đầy đủ cơ chế điều chỉnh carbon (CBAM). Những thay đổi này vừa tạo áp lực lớn, vừa buộc ngành thép Việt Nam tăng tốc chuyển đổi để giữ thị phần tại thị trường xuất khẩu giá trị cao.

Khi lợi thế chi phí dần bị thu hẹp, cuộc cạnh tranh của ngành thép không còn nằm ở giá bán mà chuyển sang năng lực sản xuất xanh, minh bạch chuỗi cung ứng và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ESG. Đây sẽ là yếu tố quyết định triển vọng của nhiều doanh nghiệp thép niêm yết trong những năm tới.

Kể từ 1/7/2026, EU giảm hạn ngạch nhập khẩu thép được miễn thuế xuống còn khoảng 18,3 triệu tấn mỗi năm, giảm gần 50% so với cơ chế trước. Lượng thép vượt hạn ngạch phải chịu thuế tự vệ 50%, tăng mạnh từ mức 25% trước đây. Quy tắc 'Melt and Pour' bắt buộc từ 1/10/2026 yêu cầu truy xuất nguồn gốc nấu luyện và đúc thép, nhằm ngăn chặn hành vi lẩn tránh thương mại. Đồng thời, cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM) bước sang giai đoạn thực thi đầy đủ, khiến thép nhập khẩu phải khai báo phát thải và chịu chi phí carbon.

Thương vụ Việt Nam tại Italia xác định rủi ro chính: thứ nhất, nếu hoàn tất thủ tục hải quan sau khi hạn ngạch cạn trong quý, lô hàng sẽ chịu thuế bổ sung 50% trên giá trị CIF, có thể xóa bỏ toàn bộ lợi nhuận. Thứ hai, từ tháng 10/2026, nếu phôi thép có nguồn gốc từ nước thứ ba, sản phẩm hoàn thiện sẽ không được tính vào hạn ngạch của Việt Nam. Thứ ba, kiểm tra chứng từ chặt chẽ hơn tại cảng sẽ kéo dài thời gian thông quan và gia tăng chi phí logistics.

Bên cạnh thách thức, chính sách mới tạo động lực cho ngành thép Việt Nam chuyển đổi theo hướng sản xuất xanh. Các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, tăng tỷ lệ tái chế thép phế liệu và áp dụng hệ thống quản trị phát thải hiện đại sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt không chỉ tại EU mà còn ở các thị trường phát triển khác như Anh, Canada, Australia. Những doanh nghiệp đáp ứng sớm tiêu chuẩn ESG sẽ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thép toàn cầu.

Doanh nghiệp cần đầu tư mạnh chuyển đổi xanh để giảm phát thải carbon, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch từ nguyên liệu đến thành phẩm, và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Nâng tỷ trọng sản phẩm thép chế biến sâu, chất lượng cao thay vì cạnh tranh bằng sản lượng. Chủ động theo dõi các vụ điều tra phòng vệ thương mại và phối hợp với cơ quan quản lý chuẩn bị hồ sơ đầy đủ.

Nhà nước cần tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp cập nhật quy định EU, xây dựng hệ thống đo lường phát thải đạt chuẩn quốc tế, phát triển thị trường carbon trong nước và thúc đẩy các chương trình tín dụng xanh. Những biện pháp này giúp doanh nghiệp có nguồn lực để đầu tư đổi mới công nghệ và duy trì khả năng cạnh tranh.