Phòng chống gian lận tại Việt Nam: Nhận thức quan trọng không kém bảo mật

Gian lận đang dịch chuyển từ loại hình không ủy quyền thanh toán sang gian lận ủy quyền thanh toán: Nạn nhân tự thực hiện thanh toán dẫn đến những hạn chế nhất định của biện pháp kiểm soát xác thực và kiểm soát hệ thống do chủ tài khoản chủ động thực hiện thanh toán. Để tự bảo vệ, khách hàng cần lưu ý điều gì? Liệu tình hình tương lai có còn tiếp tục lạc quan như hiện nay?

Đây là nội dung trong bài chia sẻ của ông Douglas Matheson, Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ, HSBC Việt Nam.

Ông Douglas Matheson, Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ, HSBC Việt Nam

Trong báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 khu vực người dùng cá nhân của Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam. Sau nhiều năm quan ngại, 2025 là năm đầu tiên ghi nhận số nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến giảm xuống. Tính đến hiện tại, năm 2026 cũng cho thấy xu hướng tích cực tiếp tục được duy trì, với tỷ lệ các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tổng số vụ phạm tội về trật tự xã hội giảm xuống còn 11% so với 14% năm trước.

Tuy nhiên, chúng ta cần đón nhận thông tin lạc quan này thận trọng thay vì quá tự tin và hài lòng dẫn đến chủ quan. Với những người đã chịu thiệt hại về tài sản, con số thống kê được cải thiện cũng không mang lại mấy an ủi.

Khi suy ngẫm về vai trò của các ngân hàng trong nhiệm vụ bảo vệ khách hàng, một yếu tố quan trọng cần lưu ý chính là mức độ ảnh hưởng đến con người. Lừa đảo, gian lận ở khía cạnh nào đó có thể coi là khủng hoảng mang tính cá nhân thường gây ra khó khăn về tài chính, căng thẳng nghiêm trọng và tổn hại lâu dài cho nạn nhân cũng như gia đình họ.

Sự chuyển dịch từ loại hình gian lận không ủy quyền thanh toán sang gian lận ủy quyền thanh toán

Gian lận không ủy quyền thanh toán là hành vi phạm tội khi giao dịch được thực hiện mà chủ sở hữu tài khoản không hề hay biết, cũng như không dựa trên cơ sở do chủ sở hữu tài khoản cho phép hay ủy quyền. Hình thức gian lận này có thể xảy ra thông qua hoạt động xâm nhập vào tài khoản ngân hàng trực tuyến của khách hàng, sử dụng giấy tờ tùy thân giả mạo hoặc các thủ thuật thao túng tâm lý để chiếm đoạt thông tin đăng nhập, chẳng hạn như hình thức mạo danh các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp uy tín.

Đối mặt các nguy cơ rủi ro trên, các ngân hàng ngày càng có nhiều cải tiến để nâng cao khả năng ngăn chặn tội phạm xâm nhập vào thiết bị và tài khoản ngân hàng của khách hàng thông qua nhiều tầng lớp công nghệ tiên tiến. Riêng tại Việt Nam, thành công của chương trình xác minh sinh trắc học trong quá trình mở tài khoản và trước khi thực hiện các giao dịch vượt ngưỡng giúp giảm thiểu nguy cơ sử dụng trái phép.

Hiện nay, trọng tâm của cuộc chiến là gian lận ủy quyền thanh toán. Đây là trường hợp khách hàng bị lừa tự thực hiện một khoản thanh toán không như họ nghĩ. Việc này dẫn đến những hạn chế nhất định của biện pháp kiểm soát xác thực và kiểm soát hệ thống do chủ tài khoản chủ động thực hiện thanh toán.

Với các chiêu trò lừa đảo ngày càng tinh vi, các đối tượng có thể lợi dụng trí tuệ nhân tạo và deepfake giúp chúng trở nên đáng tin hơn. "Dịch vụ hỗ trợ lừa đảo, gian lận" (Fraud as a Service - FaaS) đang dần biến gian lận thành hàng hóa thông thường, làm giảm rào cản kỹ thuật gia nhập thị trường cho những kẻ lừa đảo, gian lận mới hành nghề khi chúng có thể lựa chọn từ danh sách các nhà cung cấp “dịch vụ hỗ trợ lừa đảo, gian lận" đã có sẵn. Nhờ có công nghệ AI, những kẻ lừa đảo, gian lận ngày càng có khả năng tùy chỉnh các kịch bản đáng tin cậy phù hợp cho từng nạn nhân khác nhau.

Gian lận ủy quyền thanh toán rất đa dạng về loại hình, nhưng có thể điểm danh một số phương thức, thủ đoạn điển hình như sau:

Các vụ lừa đảo này thường có các đặc điểm tương đồng như sau:

Để tìm hiểu sâu hơn về những biện pháp ngân hàng đang triển khai, thực hiện nhằm bảo vệ khách hàng trước vấn nạn gian lận, Giám đốc Tuân thủ Phòng chống Tội phạm Tài chính của HSBC Việt Nam - bà Nguyễn Thị Thu Hiền trao đổi về những chủ điểm đáng lưu ý.

Những lo ngại hàng đầu khi đề cập đến gian lận là gì?

Bà Hiền cho biết mối lo ngại đầu tiên liên quan đến sự nhận thức mà trên cơ sở đó kẻ gian sẽ khai thác niềm tin, sự gấp gáp và cảm xúc. Bất kỳ ai cũng có thể trở nên dễ tổn thương khi bị đặt dưới áp lực lớn.

Ngay cả khi có cảnh báo, nhiều người vẫn tiếp tục thực hiện giao dịch. Ngân hàng đã chứng kiến những trường hợp khách hàng vẫn chuyển tiền dù đã được ngân hàng hoặc cơ quan chức năng cảnh báo. Lời hứa về một khoản đầu tư thành công với lợi nhuận cao, sức hút về mặt cảm xúc của một vụ lừa đảo tình cảm hoặc niềm tin tôn giáo mạnh mẽ thường là nguyên nhân khiến các nạn nhân không muốn nghe theo lời cảnh báo.

Lo ngại thứ hai là dù công nghệ mới mang lại nhiều lợi ích cho người sử dụng nhưng chúng cũng khiến hoạt động lừa đảo, gian lận trở nên hiệu quả hơn. Tốc độ phát triển của trí tuệ nhân tạo cho phép các đối tượng xấu tạo ra các trang web, thư điện tử hoặc thậm chí các cuộc gọi video rất thuyết phục chỉ trong một khoảng thời gian ngắn hơn nhiều so với trước đây. Hơn nữa, tiền số, tiền điện tử giúp đẩy nhanh tốc độ dịch chuyển của dòng tiền và có thể nhanh chóng vượt qua biên giới trước khi bị truy vết hoặc ngăn chặn.

Liên quan đến vấn đề nhận thức, với quan điểm phòng, chống gian lận là trách nhiệm chung, với tư cách là khách hàng, bà Hiền đưa ra 4 lời khuyên quan trọng nhất để tự bảo vệ.

Thứ nhất, rất đơn giản: “Hãy chậm lại!”. Kẻ gian thường dựa vào tốc độ, áp lực và nỗi sợ bỏ lỡ. Chương trình “Take Five to Stop Fraud” (tạm dịch “5 phút chống lừa đảo”) của Vương quốc Anh đã nhắc nhở khách hàng dừng lại và suy nghĩ một khắc trước khi chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin vì tội phạm thường cố tình thúc ép hoặc làm bạn hoảng sợ. Nếu ngân hàng, bạn bè hoặc người thân cảnh báo đó có thể là bẫy lừa đảo, hãy tạm dừng để cân nhắc liệu lời khuyên đó có đúng không.

Thứ hai, hãy sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Kẻ lừa đảo có thể thực hiện các cuộc "lừa đảo có chủ đích" bằng cách sử dụng thông tin từ mạng xã hội của bạn. Hãy rà soát cài đặt quyền riêng tư, tránh sử dụng cùng một mật khẩu cho nhiều nền tảng, hạn chế chia sẻ thông tin cá nhân công khai và thận trọng với những tin nhắn thân thiện từ người lạ.

Thứ ba, bạn không bao giờ nên cảm thấy cô đơn. Áp lực từ các vụ lừa đảo thường khiến chúng ta hành động thiếu lý trí, nhưng chúng ta lại xấu hổ hoặc sợ hãi khi phải tìm kiếm sự giúp đỡ. Ngân hàng đã đề cập về chiến dịch “Không một mình” của Chính phủ Việt Nam năm 2025. Mặc dù đối tượng mà chiến dịch chủ yếu hướng tới là giới trẻ, học sinh, sinh viên, nhưng những bài học rút ra lại có ý nghĩa đối với tất cả mọi người. Khi cảm giác bị ai đó gây áp lực hoặc đe dọa, chúng ta nên tìm đến bạn bè, gia đình hoặc cơ quan chức năng đáng tin cậy. Trong vai trò là người được chia sẻ, chúng ta cũng nên cởi mở với nạn nhân và khách quan lắng nghe họ mà không phán xét.

Điều cuối cùng và quan trọng nhất là hãy giúp ngân hàng chia sẻ những lời khuyên này đến người thân và bạn bè. Kẻ gian có thể thay đổi thủ đoạn theo từng nhóm nạn nhân và một số đối tượng có thể lợi dụng sự thiếu thông tin hoặc hiểu biết về công nghệ còn hạn chế của nạn nhân. Mặc dù bạn có thể nhận thức được những rủi ro nhưng người thân lớn tuổi hoặc nhỏ tuổi trong gia đình và bạn bè đều có thể dễ trở thành đối tượng bị nhắm tới hơn.

Nhìn chung, các chuyên gia tin rằng chúng ta sẽ tiếp tục đối mặt những thách thức khi bối cảnh lừa đảo, gian lận không ngừng thay đổi. Tuy vậy, với sự phối hợp chặt chẽ từ các cá nhân, cơ quan Nhà nước đến các ngân hàng, chúng ta sẽ tiếp tục nhận diện và ngăn chặn các gian lận trong tương lai.