Nút thắt Hormuz bóp nghẹt dòng chảy năng lượng

Một tháng sau khi xung đột bùng phát, eo biển Hormuz không còn là tuyến hàng hải tự do mà đã biến thành một "gọng kìm" địa chính trị nghiệt ngã. Với cơ chế kiểm soát ngặt nghèo và ý định thu phí vận hành lên tới 2 triệu USD mỗi lượt tàu, Iran đang thiết lập một "luật chơi mới" trên biển, đẩy chuỗi cung ứng toàn cầu vào cơn bão giá năng lượng và lạm phát không tiền lệ.

Iran dự định sẽ thu phí để “đảm bảo an ninh” cho tàu đi qua, tương tự các hành lang vận tải khác

Một tháng sau khi căng thẳng bùng phát tại Trung Đông, Iran đang tận dụng tối đa lợi thế kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới. Việc áp dụng cơ chế kiểm soát khắt khe khiến lưu lượng tàu qua lại lao dốc, kéo theo hiệu ứng dây chuyền lên toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Dữ liệu thị trường cho thấy hàng nghìn tàu thương mại đang phải neo chờ ở các khu vực lân cận. Trong khi bình thường có khoảng 120 lượt tàu mỗi ngày đi qua Hormuz, thì hiện con số này chỉ còn vài chục, phản ánh mức tắc nghẽn chưa từng có. Sự đình trệ này nhanh chóng chuyển hóa thành chi phí khổng lồ đối với ngành vận tải biển.

Các hãng tàu lớn buộc phải gánh thêm hàng chục triệu USD mỗi tuần để duy trì hoạt động, trong khi đội tàu và thuyền viên bị “mắc kẹt” trong vùng rủi ro. Không chỉ chi phí vận hành tăng, phí bảo hiểm hàng hải cũng leo thang đột biến, có lúc lên tới khoảng 20% giá trị tàu hoặc hàng hóa cho mỗi hành trình qua eo biển. Với nhiều doanh nghiệp, đây là mức chi phí không thể chịu đựng trong dài hạn.

Dù Iran tuyên bố cho phép tàu của các nước không liên quan xung đột đi qua, phần lớn chủ tàu vẫn chọn đứng ngoài, chờ tín hiệu an toàn rõ ràng hơn. Sự dè dặt này càng khiến dòng chảy thương mại bị bóp nghẹt.

Tác động không dừng ở vận tải. Hormuz – nơi trung chuyển một phần lớn nguồn cung dầu toàn cầu – khi bị gián đoạn đã lập tức kích hoạt cú sốc năng lượng. Các kịch bản phân tích cho thấy nếu tình trạng kéo dài, thị trường có thể mất tới 13–14 triệu thùng dầu mỗi ngày, đẩy giá năng lượng leo thang.

Thực tế, giá dầu đã phản ứng gần như tức thì. Dầu Brent vượt mốc 100 USD/thùng, kéo theo giá nhiên liệu và chi phí sản xuất tăng diện rộng. Áp lực này nhanh chóng lan sang các nền kinh tế, làm dày thêm nguy cơ lạm phát trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu vẫn ở mức cao.

Barclays nhận định việc đóng cửa kéo dài eo biển Hormuz có thể khiến thị trường mất từ 13-14 triệu thùng dầu mỗi ngày

Đáng lo ngại hơn, khả năng bù đắp nguồn cung hiện nay yếu hơn nhiều so với trước. Công suất dự phòng của OPEC+ không còn dồi dào, trong khi sản lượng từ các quốc gia ngoài khối tăng chậm. Thị trường năng lượng vì thế gần như không có “vùng đệm” để hấp thụ cú sốc từ Hormuz.

Song song, một “luật chơi mới” đang hình thành trên tuyến hàng hải này. Iran triển khai cơ chế cấp phép có điều kiện, yêu cầu tàu thuyền cung cấp đầy đủ hồ sơ và chấp nhận kiểm soát trước khi được thông hành. Thậm chí, kế hoạch thu phí lên tới hàng triệu USD mỗi lượt đang được thúc đẩy, biến Hormuz thành một dạng “trạm thu phí” giữa biển.

Một số quốc gia đã linh hoạt đàm phán để đưa tàu qua eo biển, trong đó có động thái từ Anwar Ibrahim nhằm đảm bảo dòng chảy năng lượng. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp cục bộ, chưa thể giải quyết bài toán tổng thể.

Việc chấp nhận tuân thủ cơ chế mới giúp hàng hóa tiếp tục lưu thông, nhưng đồng thời thiết lập một tiền lệ chi phí chưa từng có trong vận tải quốc tế. Các doanh nghiệp đứng trước lựa chọn khó khăn: hoặc trả giá cao để duy trì chuỗi cung ứng, hoặc chấp nhận gián đoạn và mất thị phần.

Trong bối cảnh đó, Hormuz không còn đơn thuần là một tuyến đường biển. Nó đang trở thành đòn bẩy địa chính trị có khả năng định hình giá năng lượng, chi phí logistics và thậm chí là quỹ đạo tăng trưởng của kinh tế toàn cầu.