Nghịch lý tự chủ của ngành phân bón Việt

Trong khi xuất khẩu Urê đang "thắng lớn" nhờ hưởng lợi từ các điểm nóng địa chính trị toàn cầu, ngành phân bón Việt Nam vẫn phải đối mặt với một nan đề thâm căn cố đế: Phụ thuộc gần như tuyệt đối vào nguồn cung Kali và DAP từ ngoại lực.

Sự đứt gãy chuỗi cung ứng từ Trung Đông đang mở ra "khoảng trống thị trường" khổng lồ tại Úc và khu vực lân cận, tạo đòn bẩy cho các doanh nghiệp nội địa biến nguy thành cơ, bất chấp áp lực giá khí đầu vào leo thang.

Nghịch lý tự chủ của ngành phân bón Việt

Ngành phân bón Việt Nam đang vận hành trong một trạng thái “lệch pha”: bứt tốc ở đầu ra nhưng phụ thuộc ở đầu vào. Quý I/2026, xuất khẩu vượt 810.000 tấn, thu về hơn 360 triệu USD, tăng lần lượt 35% về lượng và gần 60% về giá trị. Riêng tháng 3 ghi nhận mức tăng vọt, phản ánh nhu cầu quốc tế đang mở rộng.

Thị trường xuất khẩu cũng dịch chuyển rõ nét. Campuchia vẫn dẫn đầu nhưng tỷ trọng giảm, nhường chỗ cho các điểm đến tăng trưởng nhanh như Thái Lan, Philippines. Một số thị trường nhỏ như Mozambique hay Myanmar cũng bứt tốc ba chữ số, cho thấy dư địa mở rộng đang hiện hữu.

Ở chiều ngược lại, nhập khẩu giảm mạnh về lượng và giá trị, nhưng giá bình quân lại tăng. Trung Quốc tiếp tục là nguồn cung chủ đạo, chiếm hơn một nửa sản lượng nhập khẩu. Nga và Lào theo sau, song đều ghi nhận sụt giảm mạnh về khối lượng. Bức tranh này phản ánh nỗ lực giảm phụ thuộc, nhưng chưa đủ để thay đổi cấu trúc cốt lõi.

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở nguyên liệu. Việt Nam đã tự chủ hoàn toàn urê nhờ hệ thống sản xuất nội địa, song gần như phụ thuộc tuyệt đối vào Kali và phần lớn DAP. Đây là hai mắt xích quan trọng, khiến toàn ngành bị “neo” vào biến động bên ngoài.

Rủi ro càng rõ khi nguồn cung Kali và DAP tập trung vào một số quốc gia lớn. Bất kỳ biến động địa chính trị hay chính sách thương mại nào cũng có thể tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất trong nước. Điều này đặt ngành phân bón vào trạng thái nhạy cảm kéo dài.

Nỗ lực tháo gỡ đang được đẩy mạnh. Dự án khai thác Kali tại Lào được tái khởi động sau nhiều năm đình trệ, với công suất dự kiến hơn 250.000 tấn mỗi năm. Nếu vận hành đúng kế hoạch, đây sẽ là bước đi quan trọng nhằm giảm phụ thuộc nhập khẩu.

Trong khi đó, thị trường quốc tế lại mở ra cơ hội hiếm có. Nguồn cung urê toàn cầu bị thắt chặt do xung đột tại Trung Đông, đẩy giá tăng và nới rộng biên lợi nhuận cho doanh nghiệp Việt. Dù chi phí đầu vào leo thang, lợi thế này vẫn giúp các nhà sản xuất duy trì hiệu quả trong ngắn hạn.

Đáng chú ý, sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo khoảng trống tại nhiều thị trường lớn. Đây là cơ hội để phân bón Việt Nam mở rộng hiện diện, đặc biệt ở những quốc gia phụ thuộc nhập khẩu như Úc.

Tuy nhiên, lợi thế hiện tại mang tính chu kỳ. Nếu không giải quyết triệt để bài toán nguyên liệu, ngành phân bón sẽ khó duy trì đà tăng bền vững. Tự chủ không chỉ là mục tiêu dài hạn, mà là điều kiện sống còn trong bối cảnh biến động ngày càng khó lường.