Nghị quyết 79-NQ/TW: "Cú hích" thể chế để doanh nghiệp Nhà nước lột xác

Nghị quyết 79-NQ/TW ra đời trong bối cảnh yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực doanh nghiệp nhà nước ngày càng cấp thiết, khi khu vực này vẫn nắm giữ nguồn lực lớn nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Với cách tiếp cận mang tính kiến tạo và đột phá về tư duy, đây là "cú hích" thể chế đủ mạnh để DNNN thực sự "lột xác" trong giai đoạn phát triển mới.

Doanh nghiệp nhà nước: Trụ cột không thể thiếu của nền kinh tế

Nhìn xuyên suốt chiều dài lịch sử phát triển kinh tế Việt Nam từ năm 1945 đến nay, khu vực doanh nghiệp nhà nước luôn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, thậm chí là trung tâm trong nhiều giai đoạn.

Trong thời kỳ kế hoạch hóa tập trung (1976–1985), các xí nghiệp quốc doanh tiền thân của doanh nghiệp nhà nước hiện nay gần như là lực lượng sản xuất chủ đạo, đóng vai trò quyết định trong việc tổ chức sản xuất, phân phối hàng hóa và duy trì hoạt động của nền kinh tế. Khi đó, doanh nghiệp nhà nước không chỉ là lực lượng nòng cốt mà còn mang tính "độc tôn" trong tiếp cận nguồn lực.

Bước sang thời kỳ Đổi mới từ năm 1986, khu vực doanh nghiệp nhà nước được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn và hiệu quả hơn. Từ khoảng 12.000 doanh nghiệp trước Đổi mới, đến nay số lượng doanh nghiệp nhà nước chỉ còn khoảng 400. Dù giảm mạnh về số lượng, vai trò của khu vực này không hề suy giảm ngày càng tập trung vào những lĩnh vực then chốt, mang tính nền tảng như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, tài chính – ngân hàng.

Đặc biệt, trong các giai đoạn kinh tế đối mặt với cú sốc lớn từ khủng hoảng tài chính châu Á 1997, khủng hoảng toàn cầu 2008–2009, đến đại dịch COVID-19 doanh nghiệp nhà nước luôn thể hiện rõ vai trò "trụ đỡ": duy trì sản xuất, bảo đảm cung ứng hàng hóa thiết yếu và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô khi khu vực tư nhân co lại vì rủi ro.

Trong gần 40 năm Đổi mới, doanh nghiệp nhà nước không chỉ góp phần duy trì tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 6–7%/năm, mà còn đóng vai trò tích lũy nội lực, tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển cao hơn từ năm 2026 trở đi.

Vì sao hiệu quả chưa tương xứng?

Dù vậy, phải thẳng thắn nhìn nhận rằng hiệu quả hoạt động của một bộ phận doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa tương xứng với nguồn lực được giao. Có ba nguyên nhân cốt lõi cần được nhìn nhận một cách toàn diện.

Thứ nhất là di sản tư duy từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung. Các xí nghiệp quốc doanh trước đây hoạt động theo cơ chế "mệnh lệnh" Nhà nước giao chỉ tiêu, doanh nghiệp hoàn thành chỉ tiêu, còn lãi hay lỗ gần như không phải yếu tố quyết định. Cơ chế đó đã để lại một "di sản tư duy" kéo dài, khiến không ít DNNN vẫn thiên về hoàn thành nhiệm vụ hơn là tối ưu hiệu quả kinh doanh.

Thứ hai là sự phân bổ nguồn lực chưa theo cơ chế thị trường. Trong thời gian dài, doanh nghiệp nhà nước có lợi thế vượt trội trong tiếp cận đất đai, vốn và tài nguyên nhưng việc định giá các yếu tố đầu vào này chưa phản ánh đầy đủ giá trị thị trường, dẫn đến sử dụng chưa tối ưu và đánh giá hiệu quả thiếu chính xác.

Thứ ba là những khoảng trống thể chế còn tồn tại. Quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường dù đạt nhiều kết quả, nhưng vẫn mang tính từng bước và thận trọng, tạo ra những vùng mờ về quy định. Khi ranh giới giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật chưa được phân định rõ ràng, đội ngũ quản lý có xu hướng lựa chọn giải pháp an toàn từ đó triệt tiêu động lực đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết 79: Những điểm đột phá thực chất

Nghị quyết 79-NQ/TW là một bước chuyển rất rõ về tư duy phát triển doanh nghiệp nhà nước, với ba điểm đột phá đáng chú ý.

Đột phá thứ nhất là thay đổi căn bản cách nhìn về vai trò của doanh nghiệp nhà nước. Nếu trước đây doanh nghiệp nhà nước chủ yếu được định vị với chức năng "giữ ổn định", thì nay được đặt vào vị trí tiên phong kiến tạo và dẫn dắt đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đột phá thứ hai là yêu cầu doanh nghiệp nhà nước vận hành theo cơ chế thị trường một cách thực chất, không chỉ dừng ở khẩu hiệu. Điều này đi kèm với đổi mới mô hình quản trị, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình những yếu tố từng bị xem nhẹ trong nhiều năm.

Đột phá thứ ba là các mục tiêu cụ thể, có định lượng rõ ràng: đến năm 2030, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nằm trong top 500 hàng đầu Đông Nam Á, trong đó 1–3 doanh nghiệp lọt vào top 500 thế giới; đến năm 2045, con số tương ứng là 60 và 5.

Đặc biệt, nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng cơ chế bảo vệ đội ngũ cán bộ dám nghĩ, dám làm yếu tố mang tính quyết định để chuyển từ "tư duy quản lý" sang "tư duy kiến tạo phát triển".

Doanh nghiệp nhà nước cần thay đổi như thế nào?

Để không bị tụt lại trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, doanh nghiệp nhà nước cần thay đổi đồng bộ trên ba phương diện.

Về quản trị, cần chuyển sang mô hình hiện đại, tinh gọn, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn tiệm cận các chuẩn mực quản trị quốc tế gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Về tư duy kinh doanh, cần chuyển từ cách tiếp cận đơn lẻ sang tiếp cận theo chuỗi giá trị, chủ động thích ứng với biến động thị trường và chấp nhận rủi ro có kiểm soát thay vì né tránh rủi ro một cách thụ động.

Về chiến lược, doanh nghiệp nhà nước cần có tầm nhìn dài hạn, nâng cao năng lực dự báo và mạnh dạn đầu tư vào các lĩnh vực chiến lược, đặc biệt là công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Kỳ vọng trong 3–5 năm tới

Nếu được triển khai đồng bộ và quyết liệt, Nghị quyết 79 sẽ tạo ra những thay đổi rất rõ nét trong 3–5 năm tới.

Về quy mô, doanh nghiệp nhà nước sẽ mở rộng đầu tư vào nghiên cứu – phát triển, với mức tăng có thể gấp 2–3 lần so với hiện nay. Về chất lượng, đổi mới sáng tạo sẽ trở thành động lực trung tâm, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghệ cao và giá trị gia tăng lớn.

Quan trọng hơn, tác động lan tỏa của doanh nghiệp nhà nước sẽ rất rõ rệt thông qua kết nối với khu vực tư nhân và doanh nghiệp FDI từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế.

Có thể khẳng định: Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ là một văn bản định hướng, mà là một cú hích thể chế đủ mạnh để giải phóng toàn diện nguồn lực, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhà nước phát triển cả về "lượng" và "chất" và từ đó đảm nhận đúng vai trò dẫn dắt nền kinh tế trong kỷ nguyên phát triển mới.