Làm sao để đường sắt tốc độ cao không trở thành gánh nặng nợ công?

"Lấy đất nuôi tàu" đang trở thành một trong những bài toán quan trọng nhất đối với dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam. Trong bối cảnh tổng mức đầu tư dự án lên tới hàng chục tỷ USD, việc chỉ trông chờ vào doanh thu bán vé được cho là khó có thể bảo đảm hiệu quả tài chính lâu dài.

Việc phát triển đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam tại Việt Nam đang đối mặt với thách thức về hiệu quả tài chính, khi tổng mức đầu tư lên tới hàng chục tỷ USD. Chỉ dựa vào doanh thu từ vé tàu được cho là không đủ để đảm bảo hiệu quả lâu dài.

Theo TS Phan Lê Bình, chuyên gia quy hoạch giao thông và Trưởng đại diện Văn phòng Công ty tư vấn OCG Nhật Bản, hầu hết các tuyến đường sắt tốc độ cao trên thế giới không thể hoàn vốn toàn bộ chi phí đầu tư hạ tầng chỉ bằng hoạt động vận tải hành khách. Việc chỉ trông chờ vào doanh thu từ vé tàu có thể dẫn đến giá vé cao, làm mất lợi thế cạnh tranh với hàng không và đường bộ. Do đó, nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình TOD (Transit Oriented Development) để phát triển các khu đô thị, thương mại, dịch vụ và trung tâm kinh tế quanh nhà ga.

Mô hình TOD không chỉ tạo ra nguồn thu từ đất đai và bất động sản, mà còn thu hút dân cư và doanh nghiệp, tạo ra lượng khách ổn định cho đường sắt tốc độ cao. Để mô hình này thành công, cần có cơ chế đặc thù cho phép phát triển các khu vực quanh ga với mật độ xây dựng cao hơn và nhiều chức năng thương mại, dịch vụ, nhà ở hơn so với các khu vực khác. Điều này đòi hỏi các cơ chế riêng về quy hoạch sử dụng đất, chỉ tiêu dân số, mật độ xây dựng, chiều cao công trình và chức năng thương mại, dịch vụ.

Ngoài ra, cần kiểm soát phát triển ở những khu vực xa ga bằng cách hạn chế mật độ xây dựng để thu hút đầu tư về gần ga hơn. Việc phát triển đô thị quanh nhà ga không chỉ tạo thêm nguồn lực tài chính mà còn giúp gia tăng lượng khách, thúc đẩy phát triển đô thị và hình thành các cực tăng trưởng mới. Đối với Việt Nam, việc áp dụng mô hình TOD là rất quan trọng để các nhà ga trở thành trung tâm kinh tế mới, tạo ra nguồn lực tài chính bền vững cho hệ thống đường sắt tốc độ cao trong nhiều thập kỷ sau.